Nielegalny zrzut ścieków jest przestępstwem, które popłaca, bo prawie nigdy nie zostaje wykryte. Oczyszczanie ścieków kosztuje — energii, odczynników, obsługi — a rzeka niesie dowód w dół biegu i rozcieńcza go po drodze. Razem nazywa ten mechanizm wprost, popierając w marcu 2022 roku wezwanie Koalicji Ratujmy Rzeki: „Nielegalne zrzuty nieoczyszczonych ścieków do rzek odbywają się na masową skalę. Ich źródłem są najczęściej oczyszczalnie ścieków, które w ten sposób obniżają koszty eksploatacyjne. Służby odpowiedzialne za jakość wody są wobec tego procederu bezradne".
Dlaczego to się prawie zawsze udaje
Zrzut trwa krótko i zwykle odbywa się wtedy, gdy nikt nie patrzy — nocą albo podczas wezbrania, kiedy większy przepływ rozcieńcza zanieczyszczenie do poziomów trudnych do wykrycia. Kontrola przychodzi z zapowiedzią albo po zgłoszeniu, czyli po fakcie; badanie próbki pobranej tydzień później nie pokaże niczego, bo woda dawno odpłynęła.
Do tego dochodzi problem atrybucji. Nawet gdy stwierdzi się złą jakość wody na odcinku, przypisanie jej konkretnemu podmiotowi wymaga złapania go w trakcie — a wylotów do rzeki bywa na odcinku kilkadziesiąt. Sprawca musi zostać wskazany imiennie, żeby ponieść odpowiedzialność, i to jest wąskie gardło całego systemu.
Trzecia rzecz to rozproszenie kompetencji. Za jakość wody odpowiada Główny Inspektorat Ochrony Środowiska i inspekcje wojewódzkie, za gospodarowanie wodami Wody Polskie, za gospodarkę ściekową gmina, a za samą oczyszczalnię jej operator — często spółka komunalna, czyli podmiot powiązany z gminą, która miałaby go kontrolować. Bezradność, o której mówi stanowisko, jest sumą tych trzech rzeczy: braku ciągłego pomiaru, trudnej atrybucji i rozmytej odpowiedzialności.
To ten sam mechanizm, który program opisuje w punkcie 4 rozdziału o przyrodzie — bezczynność organów ochrony środowiska i potrzeba ustawowych przesłanek obowiązkowej kontroli przy ewidentnych emisjach. Rozkładamy go w tekście Kto pilnuje komina.
Reforma instytucji ma sens, gdy ktoś łapie sprawcę
Postulat programowy dotyczący Wód Polskich brzmi: instytucja ma się zajmować „kompleksową ochroną rzek i jezior", a nie obsługą inwestycji — i temu służy przeniesienie jej spod Ministerstwa Infrastruktury do resortu środowiska. Sama zmiana szyldu nie wystarczy jednak, jeśli nie towarzyszy jej zdolność do wykrywania i karania.
Wezwanie Koalicji Ratujmy Rzeki wskazuje przy tym rozwiązanie, które działa niezależnie od egzekucji — bagienne strefy buforowe wzdłuż cieków, które według tego dokumentu „mogą przechwytywać 40 do 100% fosforu i azotu". To rozwiązanie ekosystemowe: pas mokradła między polem a rzeką zatrzymuje biogeny, zanim do niej trafią, i nie wymaga kontrolera stojącego przy każdym wylocie.
Ramy prawne wyznacza tu unijna dyrektywa dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych, wdrażana w Polsce przez Krajowy Program Oczyszczania Ścieków Komunalnych, oraz Prawo wodne. Razem podnosi przy tym w stanowisku ws. polityki ekologicznej zasadę ogólniejszą — czysta woda jest prawem człowieka.
Jakość wody jest sprawą zdrowia publicznego, nie tylko ekologii — prowadzi ją siostrzany serwis Razem naprawi zdrowie. Eutrofizację Bałtyku, do którego ostatecznie trafia spływ z całej zlewni, opisuje tekst Bałtyk bez ryb.
Co proponuje Razem
Zreformujemy Wody Polskie, by zajmowały się kompleksową ochroną rzek i jezior. Przeniesiemy je spod Ministerstwa Infrastruktury do resortu właściwego ds. środowiska.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 3, partiarazem.pl
- Reforma Wód Polskich pod kątem kompleksowej ochrony rzek i jezior, z przeniesieniem do resortu środowiska.
- Jasny podział kompetencji organów ochrony środowiska i ustawowe przesłanki obowiązkowej kontroli przy ewidentnych emisjach (punkt 4 programu).
- Bagienne strefy buforowe wzdłuż cieków jako rozwiązanie ekosystemowe (Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki, 22.03.2022).
- Czysta woda jako prawo człowieka (stanowisko ws. polityki ekologicznej, 25.01.2018).
Całość tematu wodnego zbiera hub Woda i rzeki.
Źródła i dalsza lektura
- Partia Razem — Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki: zrzuty ścieków, strefy buforowe (22.03.2022)
- Partia Razem — „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" (deklaracja programowa 2025), pkt 3 i 4
- Partia Razem — stanowisko ws. polityki ekologicznej (25.01.2018)
- EUR-Lex — dyrektywa 91/271/EWG dotycząca oczyszczania ścieków komunalnych (CELEX 31991L0271)
- Główny Inspektorat Ochrony Środowiska — monitoring jakości wód powierzchniowych
- Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie
- Ustawa z 20 lipca 2017 r. — Prawo wodne (ISAP)
- Najwyższa Izba Kontroli — kontrole gospodarki ściekowej