Rzeka jest korytarzem — dla wody, osadów, ryb i całego życia, które wędruje w górę i w dół jej biegu. Polskie rzeki ten korytarz mają pocięty: w kraju stoi prawie 46 tysięcy budowli piętrzących, a wiele z nich jest zniszczonych i, jak ujmuje to wezwanie Koalicji Ratujmy Rzeki poparte przez Razem w marcu 2022 roku, „są odbudowywane, choć nie pełnią żadnej istotnej funkcji". Program Razem odpowiada na to punktem 8 rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej, który zapowiada przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek.
Co robi próg na rzece
Każde piętrzenie dzieli rzekę na dwa odcinki, między którymi nie ma przejścia. Dla ryb wędrownych oznacza to koniec trasy — łosoś, troć czy certa nie dotrą na tarliska powyżej przeszkody, nawet jeśli siedlisko jest tam nienaruszone. Przepławki bywają rozwiązaniem częściowym: działają, jeśli są dobrze zaprojektowane, utrzymane i jeśli ryba je znajdzie, a każda kolejna przeszkoda mnoży straty na całej trasie.
Skutki sięgają jednak dalej niż ryby. Rzeka spiętrzona zwalnia i osadza materiał, który powinien wędrować w dół — poniżej progu brakuje żwiru i piasku, więc koryto wcina się w podłoże, a wraz z nim obniża się poziom wód gruntowych w całej dolinie. Studnie sięgają płycej, łąki wysychają, a woda, zamiast rozlewać się w terenie zalewowym, przyspiesza w wyprostowanym korycie i uderza z większą siłą niżej. Ta sama ingerencja daje więc dwa przeciwne z pozoru skutki: latem brak wody, której nie zatrzymano, a po ulewie falę, której nie spowolniono.
Prace utrzymaniowe — pogłębianie, prostowanie, wycinanie roślinności z koryta, betonowanie brzegów — dokładają do tego swoje. Rzeka pozbawiona meandrów i roślinności traci zdolność do samooczyszczania i do spowalniania własnego nurtu. Skala tych działań bierze się częściowo stąd, że instytucja, która rzekami zarządza, rozlicza się z wykonanych robót, a nie ze stanu ekosystemu — mechanizm ten rozkładamy w tekście Sędzia we własnej sprawie.
Czego dokładnie chce Razem — i czego nie chce
Hasło filaru klimatycznego bywa skracane do „końca regulacji rzek”, a zapis operacyjny jest węższy. Filar formułuje je jako „zrezygnujemy z regulacji i pogłębiania rzek, pozwalając im płynąć własnym trybem", ale operacyjny kanon jest precyzyjniejszy. Wezwanie Koalicji Ratujmy Rzeki, które Razem przyjęło jako minimum programowe, mówi: zrezygnować z prac utrzymaniowych na ciekach naturalnych, a ingerencje w koryta cieków ograniczyć do terenów zurbanizowanych i sąsiadujących z cenną infrastrukturą.
Różnica jest istotna: nie chodzi o zakaz jakiejkolwiek ingerencji w rzeki, tylko o zaprzestanie regulowania ich tam, gdzie nie chroni to niczyjego domu ani infrastruktury. W mieście, gdzie rzeka płynie między budynkami, ingerencja pozostaje uzasadniona. Na cieku naturalnym przechodzącym przez łąki — nie, bo jedynym jej efektem jest przyspieszenie odpływu wody, której potem zabraknie.
Ramy prawne wyznacza tu Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE, która zobowiązuje państwa członkowskie do osiągnięcia dobrego stanu wód, a stan ten ocenia się także według kryteriów hydromorfologicznych — czyli tego, na ile rzeka zachowuje naturalny charakter koryta i drożność.
Co proponuje Razem
Wdrożymy kompleksowe programy adaptacyjne obejmujące przystosowanie do suszy w rolnictwie, zwiększenie naturalnej retencji, odtworzenie mokradeł oraz przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 8, partiarazem.pl
- Przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek — udrożnienie korytarza rzecznego jako element programów adaptacyjnych.
- Rezygnacja z prac utrzymaniowych na ciekach naturalnych, z ingerencjami ograniczonymi do terenów zurbanizowanych i sąsiadujących z cenną infrastrukturą (Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki, 22.03.2022).
- Zablokowanie zapór na Wiśle i Odrze oraz podobnych projektów niszczących korytarze ekologiczne dla żeglugi śródlądowej w czasie suszy (punkt 3 programu).
- Reforma Wód Polskich pod kątem kompleksowej ochrony rzek i jezior, z przeniesieniem do resortu środowiska (punkt 3 programu).
Rolniczy wymiar zatrzymywania wody prowadzi tekst Susza rolnicza jest już co roku, a całość tematu zbiera hub Woda i rzeki.
Źródła i dalsza lektura
- Partia Razem — Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki: prawie 46 tys. budowli piętrzących (22.03.2022)
- Partia Razem — „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" (deklaracja programowa 2025), pkt 3 i 8
- Partia Razem — Karta ochrony przyrody: mokradła i renaturyzacja (6.03.2024)
- EUR-Lex — Ramowa Dyrektywa Wodna 2000/60/WE (CELEX 32000L0060)
- Główny Inspektorat Ochrony Środowiska — stan jednolitych części wód powierzchniowych
- Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie — krajowy program renaturyzacji wód powierzchniowych
- Europejska Agencja Środowiska — wody Europy