Teren zalewowy jest częścią rzeki używaną rzadko — raz na kilka czy kilkadziesiąt lat, kiedy woda potrzebuje przestrzeni, żeby się rozlać i zwolnić — i to, że przez dwie dekady stoi suchy, nie zmienia jego funkcji. Polska mapuje te obszary od lat i publikuje wyniki, a mimo to powstaje na nich zabudowa; rachunek za tę sprzeczność wystawia się później w postaci odszkodowań, wałów i akcji ratunkowych. Razem odpowiada na to punktem 6 rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: rygorystycznymi przepisami ograniczającymi inwestycje na terenach zalewowych. Karta ochrony wód z marca 2024 roku dopowiada, czego brakuje najbardziej — egzekwowania zakazu zabudowy obszarów zalewowych (pkt 4).
Wiemy, gdzie woda przyjdzie
Mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego powstają w Polsce w cyklach przeglądowych i są publicznie dostępne w systemie ISOK prowadzonym przez Wody Polskie. Pokazują obszary szczególnego zagrożenia powodzią wraz z prawdopodobieństwem wystąpienia wody — od zdarzeń częstych po te raz na sto czy pięćset lat. Prawo wodne z 20 lipca 2017 roku wiąże z tymi obszarami zakazy dotyczące inwestycji.
Problem leży gdzie indziej — w tym, jak w Polsce wydaje się zgody na budowę. Zabudowa na terenie objętym planem miejscowym podlega ustaleniom tego planu; tam, gdzie planu nie ma, decyduje wydawana pojedynczo decyzja o warunkach zabudowy, znacznie trudniejsza do skoordynowania z czymkolwiek. Razem wskazywało już w stanowisku ws. polityki ekologicznej ze stycznia 2018 roku, że planami miejscowymi objęte jest tylko około 30% powierzchni kraju.
Dlaczego wał przenosi problem w dół rzeki
Odpowiedź na powódź, która zdominowała polską politykę wodną, brzmi: budować wyżej i mocniej. Wał chroni to, co za nim stoi, ale robi dwie rzeczy naraz — odcina rzece teren zalewowy, przez co woda, której odebrano miejsce, płynie szybciej i wyżej w dół biegu. Ochrona jednej gminy staje się w ten sposób zagrożeniem dla następnej, a odpowiedzią na to zagrożenie jest kolejny wał.
Razem popiera podejście odwrotne, sformułowane w wezwaniu Koalicji Ratujmy Rzeki przyjętym w marcu 2022 roku jako minimum programowe: odsuwanie wałów od koryta, poldery sterowane i wykupy gruntów nadrzecznych. Logika jest tu prosta — taniej jest nie zabudowywać terenu zalewowego albo wykupić to, co już stoi, niż w nieskończoność podnosić wały i wypłacać odszkodowania po każdym większym wezbraniu.
Zakaz zabudowy działa przy tym tylko wtedy, gdy obejmuje wszystkich. Pojedyncza decyzja o warunkach zabudowy wydana wbrew mapie tworzy precedens i infrastrukturę, którą trzeba potem chronić — jeden dom na polderze potrafi przesądzić o tym, że polderu nie da się użyć zgodnie z przeznaczeniem.
Mechanikę retencji i to, dlaczego woda nie ma dziś gdzie zostać, rozkładamy w tekście Ile naprawdę wody ma Polska, a konflikt interesów w instytucji zarządzającej rzekami — w tekście Sędzia we własnej sprawie. Rzeka pozbawiona drożności i terenu zalewowego traci zdolność radzenia sobie z wezbraniem, o czym piszemy w tekście Czterdzieści sześć tysięcy przegród.
Ład przestrzenny i decyzje o warunkach zabudowy to domena polityki mieszkaniowej — prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla tanich mieszkań.
Co proponuje Razem
Wprowadzimy rygorystyczne przepisy ograniczające inwestycje na terenach zalewowych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 6, partiarazem.pl
- Rygorystyczne przepisy ograniczające inwestycje na terenach zalewowych — punkt 6 programu, sformułowany jako zadanie legislacyjne.
- Odsuwanie wałów, poldery sterowane i wykupy gruntów nadrzecznych — zamiast podnoszenia wałów w nieskończoność (Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki, 22.03.2022).
- Zobowiązanie gmin do stworzenia lub aktualizacji planów miejscowych, co ograniczy wydawanie decyzji o warunkach zabudowy niezgodnych ze studium (stanowisko ws. polityki ekologicznej, 25.01.2018).
- Przygotowanie miast na ulewy i powodzie (punkt 8 programu) — retencja zamiast przyspieszania odpływu.
Całość tematu wodnego zbiera hub Woda i rzeki.
Źródła i dalsza lektura
- Partia Razem — „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" (deklaracja programowa 2025), pkt 6
- Partia Razem — Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki (22.03.2022)
- Partia Razem — stanowisko ws. polityki ekologicznej: planowanie przestrzenne (25.01.2018)
- Ustawa z 20 lipca 2017 r. — Prawo wodne (ISAP)
- Partia Razem — Karta ochrony wód (6.03.2024): egzekwowanie zakazu zabudowy obszarów zalewowych (pkt 4)
- NIK — Planowanie i zagospodarowanie przestrzenne: 31,7% powierzchni kraju w MPZP (2021)
- ISOK / Wody Polskie — mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego
- Ustawa z 27 marca 2003 r. o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym (ISAP)
- IMGW-PIB — monitoring hydrologiczny
- Najwyższa Izba Kontroli — kontrole ochrony przeciwpowodziowej