Razem dla środowiska

Rzecznik Praw Zwierząt: kto w Polsce miałby realnie chronić zwierzęta

Mon, 22 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kiedy w schronisku umiera zagłodzony pies albo gdy do sądu trafia sprawa pseudohodowli, w której trzymano psy w klatkach po kilkanaście lat, pada zawsze to samo pytanie: kto właściwie za to odpowiadał? I zawsze okazuje się, że nikt konkretny. Gmina zleciła opiekę firmie, firma nie miała nawet zezwolenia, powiatowy lekarz weterynarii zajrzał raz na jakiś czas, a organizacja społeczna alarmowała latami — bez skutku, bo nie miała żadnych narzędzi. Ochrona zwierząt w Polsce jest rozproszona między kilka instytucji, z których żadna nie odpowiada za całość. Gdy odpowiedzialność jest rozproszona między tyle podmiotów, w praktyce nie ponosi jej nikt.

Prawo jest, ale nie ma kto go pilnować

Formalnie zwierzęta chroni u nas ustawa z 1997 r., która mówi wprost, że zwierzę „nie jest rzeczą" i „człowiek jest mu winien poszanowanie". Problem w tym, że między pięknym zapisem a rzeczywistością rozciąga się instytucjonalna pustka. Egzekwowaniem zajmują się na zmianę gminy, Inspekcja Weterynaryjna podległa Ministerstwu Rolnictwa, policja, straż gminna i — z doskoku — organizacje prozwierzęce, przy czym każda z tych instytucji odpowiada najwyżej za wycinek, a za całość nie odpowiada żadna.

Jak to działa w praktyce, pokazała kontrola Najwyższej Izby Kontroli z 2024 r. Wnioski są miażdżące: żadna ze skontrolowanych gmin nie zaplanowała i nie zorganizowała opieki nad bezdomnymi zwierzętami tak, jak nakazuje prawo. Aż dziewięć gmin powierzyło łapanie zwierząt albo prowadzenie schroniska przedsiębiorcom bez wymaganych zezwoleń, a większość samorządów w ogóle nie kontrolowała schronisk na miejscu, ograniczając się do przeglądania papierów. NIK sformułowała te uwagi nie po raz pierwszy — podobne raporty pisała już w 2011 i 2016 roku. Wnioski się nie zmieniają, bo nie zmienia się system: nie ma organu, który miałby moc je wyegzekwować.

Skala, której nie da się już nie zauważyć

To nie jest problem marginalny. W 2023 r. w 230 schroniskach przebywało ponad 117 tys. zwierząt, w tym około 82 tys. psów i 35 tys. kotów. A schroniska mieszczą tylko część bezdomnych zwierząt — według analizy The State of Pet Homelessness Project z maja 2024 r. w Polsce żyje ponad 7 mln psów i 5,2 mln kotów, z czego 950 tys. jest bezdomnych.

Szacunek 950 tys. bezdomnych psów i kotów pochodzi z międzynarodowego projektu badawczego The State of Pet Homelessness Project (dane za 2024 r., cytowane przez NIK) — to wielkość poglądowa, oparta na modelu, a nie na pełnym spisie. Pokazuje rząd wielkości, nie liczbę co do sztuki.

I rzecz, która najlepiej obnaża bezradność systemu: pieniędzy jest coraz więcej, a zwierząt bezdomnych nie ubywa. W czternastu skontrolowanych gminach wydatki na opiekę nad bezdomnymi psami i kotami wzrosły w 2023 r. o 84,5% względem 2019 r. Wydawać więcej to nie to samo, co rozwiązywać problem, jeśli nikt nie odpowiada za to, dokąd te pieniądze płyną i z jakim skutkiem.

Co dałby niezależny rzecznik

Postulat osobnego organu ds. zwierząt Razem stawia od początku swojego istnienia. Chodzi o instytucję niezależną — kluczowe słowo — od Ministerstwa Rolnictwa i od resortu środowiska, bo dziś ten sam pion, który wspiera hodowlę i rolnictwo, ma jednocześnie pilnować dobrostanu hodowanych zwierząt. To konflikt interesów wpisany w strukturę państwa.

Jak taki urząd miałby działać, opisaliśmy szczegółowo już w stanowisku Rady Krajowej Razem z 2019 r. Rzecznik dysponowałby oddziałami terenowymi odpowiedzialnymi za kontrole — w schroniskach, hodowlach, a w uzasadnionych przypadkach także w mieszkaniach. Organizacje prozwierzęce, które dziś biją na alarm bez uprawnień, stałyby się jego formalnym partnerem: po uzyskaniu certyfikatu mogłyby same przeprowadzać kontrole. A poza funkcją interwencyjną urząd prowadziłby programy edukacyjne — bo z bezdomnością nie wygra się samym odławianiem, tylko sterylizacją, czipowaniem i uczeniem odpowiedzialnej opieki.

Różnica wobec dzisiejszego stanu jest prosta: w miejsce pięciu instytucji, z których każda odsyła do następnej, pojawia się jeden urząd odpowiadający za całość i wyposażony w realne narzędzia, żeby po kontroli coś się wydarzyło. Taki model — publiczny ombudsman czy inspektorat wyspecjalizowany w dobrostanie zwierząt — działa już w części krajów; w Polsce wciąż go nie ma.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy przepisy dotyczące dobrostanu wszystkich zwierząt oraz skuteczny zakaz niehumanitarnych metod chowu, hodowli i uboju. Zminimalizujemy zjawisko bezdomności zwierząt. Powołamy urząd Rzecznika Praw Zwierząt.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 10 „Polska wolności, równości i solidarności”, pkt 7, partiarazem.pl

Przepisy o dobrostanie wszystkich zwierząt — nie tylko psów i kotów, ale też zwierząt hodowlanych i dzikich, bo ochrona urywająca się na progu fermy jest ochroną pozorną.
Skuteczny zakaz niehumanitarnego chowu, hodowli i uboju — z naciskiem na słowo „skuteczny": zakaz, za którym idą kontrole i realne kary, a nie martwy przepis.
Minimalizacja bezdomności — przez sterylizację, czipowanie i finansowanie schronisk prowadzonych przez samorządy i organizacje pożytku publicznego, a nie przez komercyjnych „łapaczy".
Urząd Rzecznika Praw Zwierząt — niezależny organ z oddziałami terenowymi, prawem do kontroli i współpracą z organizacjami społecznymi.

Powołanie rzecznika nie byłoby gestem symbolicznym, lecz przesunięciem ochrony zwierząt z obszaru niczyjej odpowiedzialności do gestii konkretnego urzędu, który da się rozliczyć.

Ten sam rozdział programu Razem obejmuje też rygorystyczne przepisy dotyczące myśliwych i polowań oraz ograniczenie listy gatunków łownych — całość zapisów o zwierzętach i przyrodzie znajdziesz w programie Partii Razem.

Źródła i dalsza lektura

Smród z fermy i bezradne państwo: po co ustawa o ochronie przed odorami

Sun, 21 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kto mieszka pod wielką chlewnią, obok tuczarni bydła albo w cieniu zakładu utylizacji, ten wie, że zapach potrafi rządzić całym dniem. W ciepły weekend nie da się otworzyć okna, wywiesić prania, posiedzieć z dziećmi w ogrodzie — bo znad sąsiedniej fermy nadciąga fala fetoru tak gęsta, że aż szczypie w gardle. A kiedy taki mieszkaniec dzwoni na inspekcję ochrony środowiska, najczęściej słyszy, że formalnie wszystko jest w porządku — nie z powodu złej woli urzędnika, lecz dlatego, że w polskim prawie smród nie istnieje jako wielkość, którą można zmierzyć, znormować i przekroczyć. Razem chce to zmienić — wprowadzić ustawę o ochronie przed odorami, która wyznaczy dopuszczalne poziomy emisji odorantów i nałoży na zakłady obowiązek ich ograniczania.

Prawo, w którym smród nie istnieje

Najważniejsze jest to, czego w polskim prawie nie ma: nie obowiązuje żadna ustawa antyodorowa — nie ma norm stężenia substancji zapachowych, nie ma jednej procedury pomiaru, nie ma progu, po przekroczeniu którego inspektor mógłby powiedzieć: „tu jest za mocno, macie to ograniczyć". Potwierdza to Ministerstwo Klimatu i Środowiska, przyznając, że dziś jedynymi narzędziami pozostają pozwolenia środowiskowe i miejscowe plany zagospodarowania — czyli papiery, które o samym zapachu milczą (portalkomunalny.pl / MKiŚ).

Nie znaczy to, że problemu nie widać w statystykach. Sama Inspekcja Ochrony Środowiska podaje, że w 2016 roku jej organy rozpatrzyły ponad tysiąc skarg dotyczących uciążliwości zapachowej — i że w kolejnych latach skargi na brzydki zapach urosły do lwiej części wszystkich zgłoszeń na zanieczyszczenie powietrza. Najczęściej chodziło o oczyszczalnie ścieków, komunalne osady wywożone na pola, składowiska odpadów i właśnie fermy zwierząt. To realni ludzie, którzy realnie dzwonią, piszą, proszą o interwencję — i odbijają się od prawnej pustki.

Liczby skarg to obraz zgłoszeń, a nie pełna miara problemu: część mieszkańców w ogóle przestaje pisać, gdy raz usłyszy, że „nie ma podstaw do działania". Odbierz je więc jako dolną granicę skali, nie jej sufit.

Państwo próbowało załatać tę dziurę miękko. W 2016 roku resort środowiska wypracował „Kodeks przeciwdziałania uciążliwości zapachowej" — zbiór dobrych praktyk bez mocy ustawy, czyli zalecenia, których nikt nie musi słuchać. Od tego czasu kolejne ekipy zapowiadały prawdziwe przepisy i kolejne odkładały je na później.

Najdotkliwiej pod fermami

Najlepiej widać to na przykładzie ferm. Od 2021 roku ciągnął się projekt ustawy o minimalnej odległości wielkich hodowli od domów — mowa była o 500 metrach — i utknął, nie doczekawszy się uchwalenia w poprzedniej kadencji Sejmu. Tymczasem chów w Polsce się koncentruje: według GUS w czerwcu 2024 roku pogłowie świń sięgało ok. 9,2 mln sztuk trzymanych w niespełna 48 tysiącach stad, przy czym najwięcej zwierząt skupia kilka województw z Wielkopolską na czele. Za tą statystyką kryje się prosty fakt terenowy — coraz więcej zwierząt trzyma coraz mniej, coraz większych gospodarstw, a każde z nich to punktowe, potężne źródło zapachu tuż obok czyjegoś płotu.

I tu dochodzimy do sedna bezradności. Mieszkaniec, którego dom sąsiaduje z taką inwestycją, nie ma czym się bronić. Nie może pójść do sądu z pomiarem, bo nie istnieje norma, którą pomiar miałby weryfikować. Nie może liczyć na inspektora, bo ten nie ma przepisu, na który mógłby się powołać. Zostaje mu wywietrzanie mieszkania o świcie i nadzieja, że wiatr powieje w drugą stronę. Uciążliwość zapachowa nie zabija tak spektakularnie jak pył zawieszony, ale odbiera ludziom sen, apetyt i spokój, a wraz z nimi poczucie bezpieczeństwa we własnym domu.

Jak to powinno wyglądać

Ustawa o ochronie przed odorami nie jest wynalazkiem znad Wisły — działa w kilku krajach Europy i sprowadza się do kilku prostych filarów. Po pierwsze, wyznacza dopuszczalne stężenia odorantów, czyli mówi wprost, ile zapachu wolno wypuścić. Po drugie, ustala jednolity sposób pomiaru i oceny — od olfaktometrii, w której wyszkoleni oceniający wąchają rozcieńczane próbki, po modelowanie rozprzestrzeniania się woni. Po trzecie, nakłada na przedsiębiorstwa obowiązki: instalowanie biofiltrów, zamykanie zbiorników z gnojowicą, prowadzenie ewidencji, a przy nowych inwestycjach — zachowanie minimalnych odległości od zabudowań. Dopiero taki zestaw daje mieszkańcowi i urzędnikowi wspólny język: liczbę, którą można porównać z progiem.

Sam rząd zresztą przyznaje, że kierunek jest nieunikniony. MKiŚ zapowiada projekt ustawy o przeciwdziałaniu uciążliwości zapachowej, obejmujący nie tylko rolnictwo, lecz także przemysł i sektor komunalny, z docelowym procesem legislacyjnym rozpisanym na kolejne lata (teraz-srodowisko.pl). Rzecz w tym, że takie zapowiedzi padają od dekady, a mieszkańcy sąsiadujący z fermami odczuwają fetor już teraz.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej 2025, w rozdziale o przyrodzie, Razem stawia sprawę bez owijania:

Wprowadzimy ustawę o ochronie przed odorami. Określimy dopuszczalne poziomy emisji odorantów, standardy pomiaru i oceny zapachów oraz obowiązki przedsiębiorstw w zakresie ograniczania negatywnego oddziaływania na otoczenie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 10, partiarazem.pl

W praktyce składa się na to kilka spójnych kroków:

Dopuszczalne poziomy odorantów i jednolity pomiar — twarda norma zamiast miękkiego kodeksu, żeby skarga mieszkańca miała wreszcie oparcie w liczbie, a nie tylko w słowie „śmierdzi".
Obowiązki po stronie zakładów — to emitujący fetor ma go ograniczać i udowadniać, że mieści się w normie, a nie sąsiad ma udowadniać, że mu przeszkadza.
Realna kontrola i interwencja — Razem zapowiada w tym samym rozdziale (pkt 4) wpisanie do przepisów przesłanek do obowiązkowej kontroli i interwencji organów ochrony środowiska przy ewidentnych emisjach, tak by inspekcja miała nie tylko prawo, ale i obowiązek zadziałać.
Fermy jako główne źródło fetoru — to wielkoprzemysłowe hodowle najczęściej zatruwają życie sąsiadom, a ustawa o odorach z dopuszczalnymi stężeniami i standardami pomiaru daje mieszkańcom narzędzie, którego dziś nie mają.

Zapach jest częścią jakości powietrza, a ta jest częścią zdrowia — dlatego ustawa o odorach należy do tej samej rodziny narzędzi co kontrola emisji i czyste powietrze. Ma też wymiar, o którym rzadko się mówi wprost: życie w przewlekłym smrodzie, z którym nic nie można zrobić, to codzienny stres i poczucie osaczenia — a o tym, że zdrowie psychiczne również jest sprawą publiczną, pisze siostrzany serwis: Zdrowie psychiczne bez kolejki i karty kredytowej.

Źródła i dalsza lektura

Publiczne ciepło zamiast prywatnego: co oznacza cofnięcie prywatyzacji ciepłowni

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

O jakości powietrza w polskim mieście decyduje zimą jedna rzecz: czym ludzie ogrzewają mieszkania. W blokach podłączonych do miejskiej sieci ciepłowniczej pod oknem nikt niczego nie pali; tam, gdzie sieci brakuje, w kominach idą węgiel, drewno i to, co akurat wpadło do pieca — a benzo(a)piren zostaje na ulicy. Dlatego rozwój ciepła systemowego i docieplanie budynków działają jak najprostsza dostępna polityka antysmogowa, a nie jedynie jako podniesienie komfortu mieszkania. Razem chce, by państwo finansowało ją powszechnie, a same sieci ciepłownicze odzyskało z rąk prywatnych właścicieli.

Kto ma dziś czyste ciepło, a kto kopci

Ciepło systemowe to w Polsce infrastruktura ogromna i niedoceniana. Sieci ciepłownicze mają łącznie ponad 23 tysiące kilometrów, a obsługuje je blisko 400 koncesjonowanych przedsiębiorstw — wynika z raportu Urzędu Regulacji Energetyki „Energetyka cieplna w liczbach" za 2024 rok.

Dane poglądowe. Według danych branżowych opartych na statystyce GUS z ciepła systemowego korzysta około 15 milionów mieszkańców, ponad połowa polskich gospodarstw domowych. To głównie mieszkańcy bloków i kamienic w miastach.

Problem w tym, że samo „systemowe" nie znaczy jeszcze „czyste". W 2024 roku węgiel odpowiadał wciąż za 57,4 proc. ciepła wyprodukowanego przez sektor — mniej niż 61,2 proc. rok wcześniej, ale to nadal większość. Ciepłownia spala go jednak w jednym miejscu, z filtrami i kominem, zamiast rozsiewać zanieczyszczenia z tysięcy domowych palenisk na wysokości ludzkich płuc.

Bo poza zasięgiem sieci zaczyna się druga Polska — ta z kopciuchami. Stare kotły na węgiel i drewno pracują wciąż w blisko 3 milionach domów, a mniej więcej jedna trzecia domów jednorodzinnych nie ma żadnego ocieplenia — wynika z badania Polskiego Alarmu Smogowego i Instytutu Ekonomii Środowiska. Nieocieplona ściana wymusza więcej opału, więcej opału to więcej dymu, a rachunek za jedno i drugie płaci całe miasto. W stanowisku w sprawie smogu z 2017 roku Razem przypominało, że zatrute powietrze skraca w Polsce życie dziesiątek tysięcy osób rocznie — to skala, przy której docieplanie budynków przestaje być inwestycją komfortową, a staje się kwestią zdrowia publicznego.

Wspólna sieć w prywatnych rękach

Jest jeszcze drugie dno, o którym w debacie o smogu mówi się rzadko: kto tak naprawdę jest właścicielem ciepła, którym grzeje się polskie miasto. Przez ostatnie dwie dekady samorządy oddawały swoje ciepłownie prywatnym koncernom, zwykle zagranicznym.

Najgłośniejszym przykładem jest Warszawa. W 2011 roku miasto sprzedało 85 proc. udziałów Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej za 1,44 mld zł francuskiej grupie Dalkia, której następcą jest dziś Veolia — mimo protestów mieszkańców i mimo że planowane referendum ostatecznie się nie odbyło. Tak największa sieć ciepłownicza w Unii Europejskiej stała się aktywem spółki notowanej na paryskiej giełdzie. Podobnie ciepło we Wrocławiu, Częstochowie i Płocku dostarcza dziś fińska grupa Fortum.

Prywatny właściciel infrastruktury sieciowej, do której odbiorca nie ma alternatywy, znajduje się w komfortowej pozycji monopolisty: mieszkaniec bloku nie odłączy się od miejskiej sieci i nie wybierze innego dostawcy. Cena ciepła jest wprawdzie regulowana taryfą zatwierdzaną przez URE, ale kierunek inwestycji, tempo odchodzenia od węgla i to, komu przypada zysk z tej infrastruktury, zależą od kalkulacji akcjonariusza, a nie od interesu miasta i jego powietrza. Ciepło, które jest dobrem pierwszej potrzeby i zarazem narzędziem walki ze smogiem, trafiło pod kontrolę podmiotów, których zadaniem jest maksymalizacja zwrotu z kapitału.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa z 2025 roku łączy te dwa wątki — dostępność czystego ciepła i jego własność — w jednym punkcie rozdziału o przyrodzie:

Wdrożymy powszechne i finansowane publicznie programy rozwoju ciepłownictwa i docieplania budynków mieszkalnych. Cofniemy prywatyzację sieci ciepłowniczych.— Partia Razem — Deklaracja programowa 2025, rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 5, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to trzy powiązane działania:

Powszechne, publiczne docieplanie — państwowo finansowana głęboka termomodernizacja budynków mieszkalnych, żeby mniej trzeba było spalać. Stanowisko antysmogowe z 2017 roku doprecyzowuje kierunek: poniżej określonego progu dochodowego koszty głębokiej termomodernizacji pokrywa w całości środek publiczny, a nie kieszeń najuboższych.
Rozwój ciepłownictwa systemowego — rozbudowa sieci tam, gdzie dziś króluje kopciuch, tak by czyste ciepło z jednego, kontrolowanego źródła zastąpiło tysiące domowych palenisk. To najszybsza droga do trwałego obniżenia emisji w miastach.
Cofnięcie prywatyzacji sieci — odzyskanie kontroli publicznej nad infrastrukturą ciepłowniczą, żeby o tempie dekarbonizacji i o cenie ciepła decydował interes mieszkańców, a zysk z monopolu naturalnego nie wypływał do prywatnych akcjonariuszy.

Logika jest tu spójna z całym programem środowiskowym Razem: to, co warunkuje zdrowie i godne życie — powietrze, woda, ciepło — ma być wspólnym dobrem pod publiczną kontrolą, a nie towarem, na którym zarabia się kosztem najsłabszych odbiorców.

Ten sam spór o własność toczy się o dach nad głową. Docieplenie i rachunek za ogrzewanie to jeden z największych stałych kosztów mieszkania, a zasada „co publiczne, zostaje publiczne" łączy walkę o czyste ciepło z walką o dostępne mieszkania — piszemy o tym w siostrzanym serwisie: co publiczne, zostaje publiczne.

Źródła i dalsza lektura

Ile osób w Polsce zabija smog — i dlaczego zaczyna się przy domowym piecu

Fri, 19 Jun 2026 09:00:00 +0200

Zimą w wielu polskich miejscowościach da się smog poczuć nosem, zanim zobaczy się go na mapie. Gryzący zapach dymu z komina o zmierzchu, żółtawa mgła, która nie chce zejść znad osiedla domów jednorodzinnych — bierze się nie z pogody, tylko z tego, czym ogrzewa się domy, gdy w sezonie grzewczym rusza jednocześnie kilka milionów pieców na węgiel i drewno. I choć trudno w to uwierzyć, patrząc na fabryczne kominy z podręcznikowych ilustracji, największym trucicielem polskiego powietrza jest zwykłe domowe palenisko.

Ile osób zabija smog

Rozmiary zjawiska najlepiej oddaje statystyka umieralności. Według Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) długotrwałe narażenie na pył zawieszony PM2.5 odpowiadało w Polsce w 2023 roku za ok. 25 tysięcy przedwczesnych zgonów. Dwie dekady wcześniej było ich niemal dwa razy więcej — wskaźnik spadł od 2005 roku o ponad 46 procent, między innymi dzięki wymianie starych kotłów. To dobra wiadomość i zła zarazem: kierunek jest właściwy, ale wciąż mówimy o dziesiątkach tysięcy ludzi rocznie, którzy umierają wcześniej, niż powinni — na choroby serca, udary, nowotwory i schorzenia płuc.

Liczby EEA to szacunki modelowe: agencja wylicza, o ile skróciłoby się życie mieszkańców, gdyby stężenia PM2.5 spadły do poziomu zalecanego przez WHO (5 µg/m³). Nie są to zgony „podpisane” smogiem w aktach, tylko oszacowanie skali problemu — porządek wielkości, nie ewidencja.

Dla porządku: w stanowisku Partii Razem w sprawie smogu z 2017 roku pada liczba 50 tysięcy zgonów rocznie, za ówczesnymi szacunkami WHO. Metodologia i dane się od tego czasu zmieniły — dziś rzetelniej jest podawać aktualny rachunek EEA. Nowsze dane przesuwają samą liczbę, lecz nie umniejszają powagi problemu.

Smog zaczyna się przy domowym piecu

Winą obarcza się zwykle fabryki i elektrownie, tymczasem głównym źródłem zanieczyszczenia polskiego powietrza jest tak zwana niska emisja — dym z domowych pieców i kotłów. Jak wyliczał Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, sektor energetyczny odpowiada za około 5 procent emisji pyłów, a lwią część generują domowe paleniska. Za niemal cały rakotwórczy benzo(a)piren odpowiada spalanie w gospodarstwach domowych — a Polska od lat jest pod tym względem europejskim rekordzistą, z większością najbardziej zatrutych miast Unii na swoim terenie (Polski Alarm Smogowy). Domowe piece to główny, ale nie jedyny truciciel — w miastach dokłada się ruch samochodowy, zwłaszcza tlenki azotu; dlatego czyste powietrze jest też sprawą transportu, o czym pisze siostrzany serwis: Miasto dla ludzi, nie dla samochodu.

To dlatego smog ma w Polsce sezon. Latem powietrze bywa znośne, zimą — zabójcze, bo wtedy rusza kilka milionów pieców. Trucizna bierze się nie z samego ogrzewania, ale z tego, czym i w czym się grzeje — z przestarzałych „kopciuchów” bez żadnych filtrów, często zasilanych najgorszym paliwem albo wręcz odpadami.

Kopciuch, bieda i pułapka

Wymiana pieca kosztuje. Nowy kocioł, przyłącze, docieplenie ścian — to wydatek liczony w tysiącach, a nierzadko w dziesiątkach tysięcy złotych. Dla rodziny, która ledwo spina domowy budżet, taka inwestycja jest poza zasięgiem, nawet jeśli teoretycznie przysługuje jej dopłata wymagająca wyłożenia własnych pieniędzy na start.

Tak działa pułapka ubóstwa energetycznego: najuboższe gospodarstwa mieszkają w najgorzej ocieplonych domach, płacą najwięcej za ogrzanie każdego metra, palą najtańszym i najbrudniejszym paliwem — i trują przy tym siebie oraz sąsiadów. Programy, które wymagają najpierw zapłacić, a potem czekać na zwrot, po prostu ich omijają. Bez publicznych pieniędzy, które pokryją koszt z góry, „kopciuch” zostaje tam, gdzie stał.

Co proponuje Razem

Razem traktuje czyste powietrze jak prawo, nie przywilej, i przenosi ciężar wymiany pieców z prywatnej kieszeni na wspólnotę. W Deklaracji programowej 2025, w rozdziale o przyrodzie, partia zapowiada:

Wprowadzimy do przepisów przesłanki do obowiązkowej kontroli i interwencji organów ochrony środowiska w przypadku ewidentnych emisji zanieczyszczeń. Wdrożymy powszechne i finansowane publicznie programy rozwoju ciepłownictwa i docieplania budynków mieszkalnych. Cofniemy prywatyzację sieci ciepłowniczych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 4–5, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Pełna refundacja wymiany „kopciuchów” — koszt wymiany pieca pokrywa państwo, żeby bariera pieniędzy przestała chronić trujące paleniska (postulat z filaru programowego „Klimat i środowisko”).
Obowiązkowa kontrola i interwencja przy ewidentnych emisjach — koniec z sytuacją, w której nikt nie reaguje na komin dymiący plastikiem, bo „nie ma kto”.
Publiczne programy ciepłownictwa i docieplania oraz podłączanie miejskich budynków do ciepła systemowego zamiast indywidualnych pieców; do tego cofnięcie prywatyzacji sieci ciepłowniczych, żeby ciepło z sieci było tańsze, a nie droższe od węgla.
Gęstsza, automatyczna sieć pomiarowa i powiadomienia o alarmowych stężeniach kierowane wprost do szkół, przedszkoli i żłobków — postulat obecny u Razem już w stanowisku z 2017 roku, gdy dzieci wypuszczano na dwór w dni z rekordowym smogiem.

Mniej dymu w powietrzu to mniej astmy u dzieci, mniej zawałów i udarów, mniej pacjentów w poczekalniach. Czyste powietrze jest więc również polityką zdrowotną — a o tym, jak odetkać publiczną ochronę zdrowia, żeby leczyła bez wielomiesięcznych kolejek, pisze siostrzany serwis: Jak skrócić kolejki do lekarza — krajowy system rejestracji.

Źródła i dalsza lektura

Bałtyk bez ryb: co Razem chce zrobić z przełowieniem i martwymi strefami

Thu, 18 Jun 2026 09:00:00 +0200

Dorsz był przez pokolenia rybą, na której trzymało się rybołówstwo z Helu, Ustki i Kołobrzegu. Dziś na wschodnim Bałtyku prawie go nie ma. Stado, które w latach 80. dawało setki tysięcy ton rocznie, osunęło się tak nisko, że od 2019 roku obowiązuje zakaz jego ukierunkowanego łowienia. Morze, które omywa polskie plaże, dusi się przy dnie od nadmiaru nawozów spływających rzekami, a spora część tego, co jeszcze w nim pływa, trafia nie na talerze, lecz do maszynek produkujących mączkę na paszę. Razem chce ten kierunek odwrócić: wyznaczyć morskie ostoje, odbudować populacje ryb i zrezygnować z połowów na pasze.

Bałtyk, z którego zniknął dorsz

Historia załamania jest krótka i dobrze udokumentowana. Przez dekady limity połowowe ustalano wyżej, niż wytrzymywało stado — łączny dopuszczalny połów wschodniego dorsza spadał co roku, z blisko 66 tys. ton w 2014 roku do 24 tys. ton w 2019, a i tak było za dużo. W maju 2019 roku Międzynarodowa Rada Badań Morza (ICES) zaleciła zerowy limit, bo stado znalazło się poniżej granic bezpieczeństwa biologicznego. Dwa miesiące później Komisja Europejska wprowadziła nadzwyczajny zakaz połowów (rozporządzenie wykonawcze KE 2019/1248), przedłużany od tamtej pory z sezonu na sezon. Organizacje badające morze mówią wprost, że stado się zawaliło — i że nawet bez połowów jego odbudowa potrwa lata.

Za tym stoi nie jedna przyczyna, lecz splot: dziesięciolecia zbyt hojnych kwot, ocieplające się i coraz uboższe w tlen morze, głodne, karłowaciejące ryby. Dorsz przestał rosnąć do dawnych rozmiarów, bo nie ma czym się żywić i nie ma gdzie oddychać. Zakaz połowów sam z siebie tego nie naprawi, jeśli nie ruszymy przyczyn — a te leżą w dużej mierze w stanie samego morza: w jego ocieplaniu się i ubytku tlenu przy dnie.

Morze, które się dusi

Bałtyk jest morzem płytkim, słabo wymieniającym wodę z oceanem, i przez to wyjątkowo wrażliwym na przeżyźnienie. Azot i fosfor spływają do niego z pól, ferm i ścieków, napędzają zakwity glonów, a te po obumarciu opadają na dno i gniją, zabierając z wody tlen. Powstają strefy beztlenowe — dno, na którym nie da się żyć. HELCOM, komisja chroniąca Bałtyk, od lat wskazuje eutrofizację jako jeden z głównych problemów morza, a rybołówstwo przemysłowe jako drugi.

Dane poglądowe. Szacuje się, że strefy odtlenione na dnie Bałtyku obejmują dziś rzędu kilkudziesięciu tysięcy kilometrów kwadratowych — w zależności od sezonu i metody liczenia od kilkunastu do ponad 60 tys. km², co czyni z niego jeden z największych spowodowanych przez człowieka obszarów beztlenowych na świecie. Skala waha się z roku na rok, dlatego traktuj tę liczbę jako rząd wielkości, nie wartość dokładną.

Kluczowe jest to, że przeżyźnienie morza nie zaczyna się w morzu. Zaczyna się w głębi lądu — na polach, z których azot i fosfor spływają rowami, kanałami i uregulowanymi rzekami prosto do wód przybrzeżnych. Razem zwróciło na to uwagę już w 2022 roku, popierając stanowisko Koalicji Ratujmy Rzeki, która wiąże spływ biogenów z betonowaniem i prostowaniem rzek. Naturalna, meandrująca rzeka z mokradłami zatrzymuje część nawozów po drodze; kanał prowadzi je wprost do Bałtyku. Dlatego ochrona rzek i stan Bałtyku to w gruncie rzeczy jeden problem, rozgrywający się na dwóch końcach tego samego dorzecza.

Ryby, które kończą jako pasza

Najliczniej łowioną rybą Bałtyku jest dziś szprot — mała, tłusta ryba ławicowa. Problem w tym, gdzie ona trafia. Znaczna część połowów szprota i śledzia nie idzie do sklepu, tylko do zakładów przerabiających je na mączkę i olej rybny — paszę dla ferm łososia, dla drobiu i trzody. Organizacja Baltic Waters wylicza, że w 2024 roku ponad 90% szwedzkiego połowu śledzia i szprota trafiło właśnie na mączkę i olej, a nie na ludzki stół.

Rachunek jest tu marny w każdą stronę. Wyławiamy z morza tony ryby, która jest pokarmem dla dorsza, ptaków i fok, po to, by zmielić ją na paszę i wykarmić hodowlane łososie w norweskich fiordach. Ubożejące stado szprota to mniej jedzenia dla i tak głodnego dorsza — mechanizm nakręca się sam. Rezygnacja z połowów przeznaczonych na paszę, o której mówi program Razem, wyjmuje z tej spirali jedno z najważniejszych ogniw.

Co proponuje Razem

Wdrożymy plany ochrony najcenniejszych obszarów Bałtyku: stworzymy ostoje dla morskich organizmów i dzikiej przyrody. Będziemy odbudowywać populacje ryb. Zrezygnujemy z połowów przeznaczonych na pasze.— Deklaracja programowa Razem 2025, rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 7, partiarazem.pl

Morskie ostoje z realnymi planami ochrony — nie mapy na papierze, lecz wyznaczone i egzekwowane obszary, gdzie morskie organizmy i dzika przyroda mają spokój, by się odbudować.
Odbudowa populacji ryb — traktowanie stad jak zasobu, który ma wrócić, a nie wyczerpać się do zera; limity połowowe idące za nauką, nie za doraźnym naciskiem.
Koniec połowów na paszę — rezygnacja z wyławiania ryby tylko po to, by zmielić ją na mączkę i olej dla ferm hodowlanych.
Eutrofizacja u źródła — ograniczenie spływu azotu i fosforu do morza wymaga renaturyzacji rzek i mokradeł w głębi lądu, bo martwe strefy Bałtyku zaczynają się na polach.

Bałtyk jest dziś jednym z najbardziej obciążonych mórz w Europie, a przed nim kolejne inwestycje — od portów po morskie farmy wiatrowe. Racją Razem jest, żeby ten rozwój szedł w parze z ochroną ekosystemu, nie kosztem ostatnich zdrowych ław. Całość propozycji dla środowiska znajdziesz w programie Razem.

Źródła i dalsza lektura

Ile naprawdę wody ma Polska — i dlaczego betonowe miasta ją tracą

Wed, 17 Jun 2026 09:00:00 +0200

Polska wydaje się krajem, w którym wody nie brakuje — mamy Wisłę, Odrę, tysiące jezior, deszczowe wiosny. To złudzenie. Licząc na jednego mieszkańca, należymy do najuboższych w wodę państw Unii Europejskiej, gdzieś w okolicach Czech i Malty, daleko za europejską średnią. A do tego mało oszczędnie gospodarujemy tym, co mamy: osuszamy podmokłe łąki, prostujemy strumienie, zalewamy miasta betonem, który każdą ulewę wysyła prosto do kanalizacji, zamiast wpuścić ją w ziemię. Susza i powódź wynikają w Polsce z tej samej złej gospodarki wodą — raz brakuje wody, bo za szybko ją odprowadzono, raz jest jej naraz za dużo, bo nie ma gdzie wsiąknąć.

Kraj, który myśli, że ma wody pod dostatkiem

Zasoby wody najłatwiej porównać w przeliczeniu na mieszkańca. Odnawialne zasoby wód słodkich w Polsce to około 1,6 tys. m³ na mieszkańca rocznie — mniej więcej trzykrotnie poniżej średniej unijnej, która oscyluje wokół 5 tys. m³. Dane Eurostatu o zasobach słodkiej wody i sprawozdawczość GUS w rocznikach ochrony środowiska od lat pokazują to samo: pod względem wody na głowę jesteśmy w europejskim ogonie, a w latach suchych schodzimy jeszcze niżej.

Dane poglądowe. Wielkość zasobów wodnych na mieszkańca zależy od tego, czy liczymy przepływy w roku suchym, przeciętnym czy wilgotnym, i czy wliczamy dopływ z zagranicy — stąd w różnych opracowaniach pojawiają się nieco różne liczby (od ~1,5 do ~1,8 tys. m³). Porządek wielkości jest jednak stały: około trzy razy poniżej średniej UE.

Ta arytmetyka przestaje być abstrakcją, kiedy przychodzi susza. A przychodzi już niemal co roku. System Monitoringu Suszy Rolniczej prowadzony przez IUNG na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa w suchych sezonach notuje niedobór wody w glebie na znacznej części kraju, obejmujący większość gmin i wiele upraw naraz. Niedostatek wilgoci w glebie uderza najpierw w rolników — w plony zbóż, rzepaku, warzyw — a dopiero potem w przemysł, energetykę i zwykłe gospodarstwa domowe, którym latem gminy każą oszczędzać wodę. Jak ujmuje to stanowisko Razem w sprawie suszy z 2020 roku: „w pierwszej kolejności niedostatek wilgoci w glebie uderza w rolników, następnie ograniczona dostępność wody dotyka przemysł i energetykę".

Osuszaliśmy przez dekady, teraz płacimy

Skąd ta wrażliwość na suszę w kraju, który przecież nie leży na pustyni? W dużej mierze zbudowaliśmy ją sami. Przez dziesięciolecia w imię „porządku" i zwiększenia areału melioracja w Polsce oznaczała niemal wyłącznie odwadnianie: rowy, które jak najszybciej odprowadzały wodę z pól, prostowane koryta rzek, osuszane bagna i torfowiska. Efekt jest taki, że gdy spada deszcz — a coraz częściej spada w postaci gwałtownej ulewy, a nie łagodnego wielodniowego opadu — woda spływa błyskawicznie, zabiera glebę i wywołuje lokalną powódź, zamiast wsiąknąć i zostać na czas suszy.

Miasta pogłębiają ten sam mechanizm, tylko z betonu. Im więcej szczelnej nawierzchni — parkingów, placów, zabudowanych podwórek — tym mniej wody wsiąka w grunt i tym mocniej rozgrzewa się miasto w czasie upału. Zabetonowana powierzchnia nie oddycha: ulewa zamienia się w podtopienie, bo kanalizacja nie nadąża, a w bezdeszczowe tygodnie brakuje zieleni, która chłodziłaby ulice. To właśnie tę logikę opisuje publicystyczne pojęcie „miasta-gąbki" — miasta, które chłonie deszcz zielenią, przepuszczalnymi nawierzchniami i ogrodami deszczowymi, zamiast spychać go rurą do rzeki.

Alternatywa nie jest wymysłem — jest tańsza i skuteczniejsza od betonu. Odtworzone mokradła i torfowiska zatrzymują wodę z niezwykłą wydajnością, a przy okazji przestają emitować gazy cieplarniane, które osuszony torf uwalnia. Meandrujące, renaturyzowane rzeki i doliny zalewowe spowalniają odpływ i uzupełniają wody podziemne. To rozproszona, naturalna retencja, która działa w skali całego kraju — w przeciwieństwie do wielkich betonowych zbiorników zaporowych, które kosztują miliardy, a bilansu wodnego Polski nie poprawiają. Ten spór — beton kontra żywa rzeka — rozbieramy szczegółowo przy okazji reformy Wód Polskich.

Co proponuje Razem

Razem traktuje wodę jak wspólne dobro i bezpieczeństwo państwa, nie jak przeszkodę do usunięcia z pola czy z placu budowy. W Deklaracji programowej 2025, w rozdziale o przyrodzie, partia zapowiada:

Wdrożymy kompleksowe programy adaptacyjne obejmujące przystosowanie do suszy w rolnictwie, zwiększenie naturalnej retencji, odtworzenie mokradeł oraz przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek. Przygotujemy miasta na fale upałów, susze, ulewy i powodzie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 8, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Przystosowanie rolnictwa do suszy — wsparcie dla gospodarstw w zatrzymywaniu wody na miejscu (zastawki na rowach, oczka, zadrzewienia śródpolne) zamiast jak najszybszego odwadniania pól.
Zwiększenie naturalnej retencji w skali kraju — spowalnianie odpływu i zatrzymywanie wody opadowej tam, gdzie spada, a nie spychanie jej rurami do rzek i dalej do morza.
Odtworzenie mokradeł i koniec osuszania — renaturyzacja torfowisk i terenów podmokłych, które magazynują wodę i zarazem wiążą węgiel; wstrzymanie nowych projektów odwadniających, o co Razem upomina się od stanowiska w sprawie suszy z 2020 roku.
Przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek — rozbieranie zbędnych piętrzeń i renaturyzacja koryt zamiast dalszego betonowania.
Miasta gotowe na upały i ulewy — zielona retencja, przepuszczalne nawierzchnie i zieleń, które chłoną deszcz i chłodzą ulice, zamiast dalszej betonozy.

Ostatni z tych punktów rozgrywa się w praktyce nie w resorcie środowiska, lecz w planach miejscowych i decyzjach o zabudowie. To, czy osiedle wchłania deszcz, czy wysyła go prosto do kanalizacji, zależy od ładu przestrzennego — o którym siostrzany serwis pisze przy okazji tego, jak budować osiedla, a nie sypialnie. Woda i mieszkania to w miastach ten sam problem widziany z dwóch stron. Całość propozycji dla środowiska znajdziesz w programie Razem.

Źródła i dalsza lektura

Sędzia we własnej sprawie: dlaczego Wody Polskie nie chronią rzek

Tue, 16 Jun 2026 09:00:00 +0200

Ten sam urząd, który chce przegrodzić Wisłę betonowym stopniem, sam wydaje opinie do własnych inwestycji i sam pilnuje ich wykonania. Państwowe Gospodarstwo Wodne Wody Polskie występuje naraz w trzech rolach: jest inwestorem, zarządza wodami jako majątkiem Skarbu Państwa i zarazem jest organem, który ma dbać o to, żeby rzeki były w dobrym stanie. Trudno o lepszy przykład instytucji, która ocenia własną pracę. Razem nazywa to bez ogródek — sędzia we własnej sprawie — i proponuje dwie rzeczy naraz: wyjąć gospodarkę wodną spod Ministerstwa Infrastruktury i przenieść ją do resortu odpowiedzialnego za środowisko, a budowę zapór na Wiśle i Odrze po prostu zablokować.

Inwestor, właściciel i kontroler w jednej osobie

Problem nie jest abstrakcyjny. Widać go najlepiej na sztandarowej inwestycji — stopniu wodnym Siarzewo, planowanym na Wiśle poniżej Włocławka. Koszt urósł przez lata do około 9,5–10 miliardów złotych, a inwestorem jest właśnie PGW Wody Polskie. W grudniu 2024 roku Generalna Dyrekcja Ochrony Środowiska uchyliła decyzję środowiskową i odmówiła zgody na budowę, wskazując na niekompletny raport, ryzyko dla obszarów Natura 2000 i zagrożenie dla chronionych siedlisk ryb i ptaków. Reakcja inwestora była przewidywalna: Wody Polskie zaskarżyły tę decyzję do sądu administracyjnego i zapowiedziały walkę do końca.

Ta jedna sprawa pokazuje w skrócie całą wadę konstrukcyjną. Kiedy priorytetem gospodarki wodnej jest żegluga i hydroenergetyka, a nie stan rzek, urząd rozliczany z powiększania majątku będzie w rzece dostrzegał przede wszystkim plac budowy, a nie ekosystem, o który ma dbać. Koalicja Ratujmy Rzeki, której stanowisko Razem poparło jeszcze w 2022 roku, opisała ten mechanizm dokładnie: minister i Wody Polskie „pełnią funkcje właścicielskie — są inwestorem i administratorem wód powierzchniowych i urządzeń wodnych, a jednocześnie są organami zarządzającymi — wydają decyzje i kontrolują ich wykonanie". Stąd żądanie, które Razem podpisało: wstrzymać prace nad stopniami Siarzewo i Niepołomice na Wiśle oraz Lubiąż i Ścinawa na Odrze, zanim betoniarki ruszą.

Co zapora robi z żywą rzeką

Stopień wodny robi znacznie więcej, niż stawia ścianę w poprzek nurtu: zamienia odcinek rzeki w zbiornik, w którym woda zwalnia, osadza się muł, znika naturalna dynamika łach i piaszczystych wysp, a ryby wędrowne tracą drogę do tarlisk. Środkowa i dolna Wisła to jeden z ostatnich tak długich, w dużej mierze nieujarzmionych korytarzy rzecznych w Europie — właśnie dlatego program Razem mówi o „kluczowych korytarzach ekologicznych", które takie inwestycje niszczyłyby, by umożliwić żeglugę śródlądową w czasie suszy. Argument jest tu sam w sobie kruchy: rzekę przegradza się po to, by można było nią pływać wtedy, gdy z natury jest w niej najmniej wody.

Dane poglądowe. Według stanowiska Koalicji Ratujmy Rzeki popartego przez Razem w całym kraju stoi już prawie 46 tysięcy budowli piętrzących, z których wiele utraciło pierwotną funkcję, a mimo to są odbudowywane po każdym wezbraniu. Każda kolejna przegroda dokłada się do fragmentacji rzek i pogarsza ich stan ekologiczny.

Betonowanie rzek uderza też w to, po co niby ma służyć — w bezpieczeństwo wodne. Polska należy do najuboższych w wodę krajów Europy, a susze i gwałtowne powodzie będą się nasilać. Naturalne, meandrujące koryta, mokradła i tereny zalewowe spowalniają odpływ, uzupełniają wody podziemne i łagodzą zarówno wezbrania, jak i niżówki. Kaskada zbiorników działa odwrotnie: kosztuje miliardy, a bilansu wodnego kraju nie poprawia. Dlatego Razem stawia na renaturyzację i rozproszoną retencję zamiast na gigantyczne stopnie — na odtwarzanie mokradeł i przywracanie ciągłości ekologicznej rzek, co zapisano również w rozdziale o przyrodzie deklaracji programowej.

Co proponuje Razem

Zreformujemy Wody Polskie, by zajmowały się kompleksową ochroną rzek i jezior. Przeniesiemy je spod Ministerstwa Infrastruktury do resortu właściwego ds. środowiska. Zablokujemy budowę zapór na Wiśle i Odrze oraz inne podobne projekty infrastrukturalne, które niszczyłyby kluczowe korytarze ekologiczne w celu umożliwienia żeglugi śródlądowej w czasie suszy.— Deklaracja programowa Razem 2025, rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 3, partiarazem.pl

Reforma Wód Polskich pod kątem ochrony rzek i jezior — instytucja ma dbać o stan rzek, a nie o powiększanie majątku Skarbu Państwa.
Przeniesienie gospodarki wodnej do resortu środowiska — koniec z podporządkowaniem wody logice żeglugi i hydroenergetyki, którą narzuca nadzór Ministerstwa Infrastruktury.
Blokada zapór na Wiśle i Odrze — w tym wstrzymanie stopni Siarzewo i Niepołomice na Wiśle oraz Lubiąż i Ścinawa na Odrze, o które partia upominała się już w 2022 roku.
Rozdzielenie ról — oddzielenie planowania i ochrony wód od administrowania majątkiem, żeby ten sam urząd nie był naraz inwestorem i kontrolerem.
Retencja zamiast betonu — naturalna retencja, odtwarzanie mokradeł i przywracanie ciągłości ekologicznej rzek jako realna odpowiedź na suszę i powódź.

Zapory na Wiśle bywają sprzedawane jako inwestycja „przy okazji" energetyczna — skoro stopień i tak stanie, niech kręci turbiny. To pozorny argument. Transformację energetyczną Razem opiera na atomie i odnawialnych źródłach, a nie na przegradzaniu największych polskich rzek; rozbieramy to szerzej w tekście o wyborze modelu fińskiego zamiast niemieckiego na sąsiednim zapleczu o energetyce. Prądu potrzebujemy pewnego i czystego — nie kosztem ostatnich dzikich dolin rzecznych. Całość propozycji dla środowiska znajdziesz w programie Razem.

Źródła i dalsza lektura

Czy polskie lasy można sprywatyzować — i co naprawdę chroni starodrzew

Mon, 15 Jun 2026 09:00:00 +0200

Lasy pokrywają blisko jedną trzecią powierzchni Polski, a większość tego areału należy do nas wszystkich — pozostaje w zarządzie państwa; leśność kraju jest więc większa, niż sugerowałby codzienny widok z miejskiego okna. Skoro tak, pytanie o to, kto i na jakich zasadach rozporządza tymi lasami, przestaje być abstrakcją. Razem chce wpisać do ustawy zakaz prywatyzacji Lasów Państwowych, oddać je pod ścisły nadzór państwa i przestawić gospodarkę leśną z pozyskiwania drewna na ochronę starego, różnorodnego drzewostanu.

Mit: „polskich lasów i tak nie da się sprywatyzować"

Skalę tego, o co toczy się spór, dobrze widać w liczbach. Lasy zajmują w Polsce 9294,9 tys. hektarów, czyli 29,6 proc. powierzchni kraju — wynika ze stanu na koniec 2023 roku w danych GUS. Lasy publiczne stanowią przy tym 80,9 proc. tej powierzchni, a samo Państwowe Gospodarstwo Leśne Lasy Państwowe zarządza mniej więcej trzema czwartymi wszystkich polskich lasów. To majątek wspólny w bardzo dosłownym sensie: las, do którego wchodzi każdy, i który utrzymuje się z własnych przychodów, bez dotacji z budżetu.

Popularne przekonanie głosi, że tego majątku nie da się tknąć — że lasy są „nasze" raz na zawsze. W praktyce ochrona ta jest cieńsza, niż się wydaje, bo opiera się na obyczaju i strukturze własności, a nie na wyraźnym ustawowym zakazie. Pokazała to nowelizacja ustawy o lasach z 2021 roku, którą zgłosili posłowie PiS: otwierała ona drogę do zamiany gruntów leśnych na inne w imię bliżej niesprecyzowanych „projektów dotyczących energii lub transportu". Decyzję podejmowaliby ministrowie, a wykonywał ją Dyrektor Generalny Lasów Państwowych — bez oceny oddziaływania na środowisko, bez konsultacji społecznych i bez możliwości odwołania. Razem ostro się temu sprzeciwiło, wskazując, że mechanizm nie wykluczał z zamiany nawet terenów objętych ochroną przyrody. Ustawowy zakaz prywatyzacji ma taką furtkę domknąć raz na zawsze.

Wycinka pod hasłem ochrony

Drugi mit jest subtelniejszy i wraca przy każdym proteście przeciw piłom: że wzmożona wycinka to w gruncie rzeczy troska o las — sanitarny obowiązek, ratunek przed kornikiem, „porządkowanie" drzewostanu. Historia Puszczy Białowieskiej pokazuje, jak działa ta narracja. Po wyborach z 2015 roku nadleśnictwo Białowieża zaproponowało pięciokrotne zwiększenie limitu pozyskania drewna, tłumacząc to gradacją kornika drukarza. Rzecz w tym, że świerki, które kornik zasiedla, są w białowieskim drzewostanie w mniejszości, a gradacje zdarzały się w puszczy wielokrotnie i las odbudowywał się sam. Wcześniej, w 2014 roku, kontrola NIK wykazała, że prowadzona tam gospodarka leśna nie zapewnia dostatecznej ochrony najcenniejszym drzewostanom. To, co przedstawiano jako obronę lasu, w praktyce otwierało więc drogę do jego wzmożonej eksploatacji.

Ustawa o lasach z 1991 roku ustawia priorytety odwrotnie, niż podpowiada logika przychodu: pierwszym celem jest zachowanie lasów, drugim ich ochrona — zwłaszcza tych szczególnie cennych — a racjonalne pozyskiwanie drewna figuruje dopiero na dalszym miejscu. W codziennej praktyce hierarchia bywa jednak odwracana. W 2023 roku w Polsce pozyskano około 41,7 mln m³ drewna, z czego 96 proc. w lasach zarządzanych przez Lasy Państwowe — to skala przemysłowa, przy której pokusa, by funkcję surowcową postawić ponad przyrodniczą, jest stała.

Najdotkliwszą lekcję zostawiła nowelizacja z 2017 roku, zwana Lex Szyszko, która zliberalizowała wycinkę drzew na prywatnych działkach. Jej skutek Razem opisało krótko: w rok wycięto nawet sześciokrotnie więcej drzew niż zwykle. Prawo przyjęte w pośpiechu, z pominięciem konsultacji i głosu nauki, potrafi w kilkanaście miesięcy zrobić szkody, których las nie odrobi przez pokolenia. Stary drzewostan — z jego próchniejącymi kłodami, dziuplami i całym zależnym od nich życiem — nie odtwarza się w cyklu gospodarczym: raz wycięty, odbudowuje się dopiero przez dekady, a bywa, że przez stulecia.

Co proponuje Razem

Zreformujemy Lasy Państwowe dla ochrony przyrody. Obejmiemy je zakazem prywatyzacji i ścisłym nadzorem państwa. Skupimy się na wsparciu starego, różnorodnego drzewostanu pełniącego kluczowe funkcje ekosystemowe zamiast na rabunkowej eksploatacji.— Partia Razem — Deklaracja programowa 2025, rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 2, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka powiązanych kroków:

Ustawowy zakaz prywatyzacji Lasów Państwowych — zamknięcie furtek w rodzaju zamiany gruntów „pod energię czy transport", tak by o publicznym lesie nie decydowała arbitralna zgoda ministra bez oceny środowiskowej.
Ścisły nadzór państwa nad gospodarką leśną — przywrócenie kolejności celów zapisanej w ustawie o lasach: najpierw zachowanie i ochrona drzewostanu, dopiero potem pozyskanie surowca.
Wsparcie starego, różnorodnego drzewostanu — ochrona lasów o naturalnym charakterze i ich funkcji ekosystemowych: wodochronnej, glebochronnej, klimatycznej, których żadna infrastruktura nie zastąpi.
Odejście od rabunkowej eksploatacji — koniec z traktowaniem cennych przyrodniczo lasów jak plantacji drewna i z limitami wycinki naciąganymi pod pretekstem walki z kornikiem.

Warto dopowiedzieć, czego w tym punkcie nie ma: program mówi o zakazie prywatyzacji na przyszłość i o reformie zarządzania, a nie o rozbiciu Lasów Państwowych ani o wywłaszczeniach. Chodzi o to, żeby wspólne dobro pozostało wspólne i było zarządzane z myślą o przyrodzie, a nie o kwartalnym wyniku ze sprzedaży drewna.

Ochrona najcenniejszych lasów łączy się bezpośrednio z drugim postulatem programu — zakładaniem i powiększaniem parków narodowych. O tym, dlaczego od ponad dwudziestu lat nie powstał w Polsce ani jeden nowy park i jak to odblokować, piszemy osobno: nowe parki narodowe. Tam, gdzie transformacja energetyczna wymaga nowej infrastruktury, jej miejsce trzeba planować z góry i poza terenami leśnymi — bo odchodzenie od węgla nie może odbywać się kosztem puszczy. Jak robić to z poszanowaniem przyrody i społeczności lokalnych, pokazuje siostrzany serwis o energetyce: wiatr na lądzie można podwoić — czas go odblokować.

Źródła i dalsza lektura

Dlaczego od ponad 20 lat nie powstał w Polsce nowy park narodowy

Sun, 14 Jun 2026 09:00:00 +0200

Ostatni park narodowy w Polsce powstał w 2001 roku — Park Narodowy „Ujście Warty" w widłach Warty i Odry, gdzie zatrzymują się dziesiątki tysięcy ptaków. Od tamtej pory minęło ponad dwadzieścia lat i nie przybył ani jeden nowy park, mimo że gotowe projekty leżą w szufladach od dekad: Puszcza Karpacka na południowym wschodzie, Jura Krakowsko-Częstochowska, mazurskie jeziora. Razem chce ten zastój przełamać — zakładać nowe parki, powiększać te, które już są, i połączyć rozproszone dziś rezerwaty, parki krajobrazowe i obszary Natura 2000 w spójnie zaplanowaną sieć.

Dwadzieścia lat w miejscu

Polska ma dziś 23 parki narodowe o łącznej powierzchni około 317 tys. hektarów, czyli mniej więcej 3,17 tys. km² — to około 1% powierzchni kraju. Dla porównania parkami krajobrazowymi i innymi, słabszymi formami ochrony objęto wielokrotnie większy obszar. Najściślejsza ochrona, ta parkowa, obejmuje więc zaledwie skrawek Polski.

Park Narodowy „Ujście Warty" utworzono rozporządzeniem Rady Ministrów z 19 czerwca 2001 r. (Dz.U. 2001 nr 67 poz. 681), które weszło w życie 1 lipca 2001 r. W 2026 roku park obchodzi więc ćwierćwiecze — i przez cały ten czas pozostaje najmłodszym parkiem narodowym w kraju. Dwadzieścia trzy lata bez ani jednego nowego parku nie wynikają z braku cennych przyrodniczo miejsc ani z braku pomysłów — decyduje o tym jeden przepis.

Skąd bierze się ten zastój

Do 2000 roku o utworzeniu parku narodowego decydował rząd, po zasięgnięciu opinii samorządów. Nowelizacja przepisów odwróciła tę logikę: dziś ustawa o ochronie przyrody (art. 10) wymaga, by utworzenie parku albo zmiana jego granic zostały uzgodnione z radami gmin, powiatów i sejmikami z terenu, którego mają dotyczyć. Uzgodnienie oznacza tu zgodę wiążącą, a nie zwykłą opinię. Wystarczy, że jedna rada gminy powie „nie", i projekt upada.

W praktyce oznacza to samorządowe weto. Rzecznik Praw Obywatelskich zwracał uwagę, że wymóg uzyskania wiążącej zgody lokalnych rad skutecznie blokuje obejmowanie ochroną najcenniejszych przyrodniczo terenów. Rady, na które naciskają lokalne grupy interesu — właściciele gruntów, branża drzewna, inwestorzy liczący na zabudowę albo turystyczną eksploatację — wolą trzymać teren poza reżimem parku, bo park oznacza twarde ograniczenia w wycince, zabudowie i polowaniach. Argument o „zabieraniu gminom rozwoju" pada regularnie, choć doświadczenie parków już istniejących pokazuje raczej odwrotnie: chroniona przyroda przyciąga ruch turystyczny i pieniądze, które w niej zostają.

Skutki tego układu widać nie tylko w parkach, których nie ma. Bywa, że zamiast powiększać, próbuje się parki uszczuplać. W 2019 roku Ministerstwo Środowiska przygotowało projekt zmniejszenia Świętokrzyskiego Parku Narodowego o fragment szczytu Łyśca — Razem ostro się temu sprzeciwiło, przypominając, że ustawa dopuszcza zmniejszenie parku wyłącznie w razie bezpowrotnej utraty jego wartości. Kierunek powinien być przeciwny: nie okrawać granic, tylko je poszerzać.

Projekty, które czekają

Najdalej przygotowany jest park w Puszczy Karpackiej — jednym z ostatnich w Europie fragmentów puszczy z naturalnymi lasami, rysiem, wilkiem i żubrem. Przyrodnicy dokumentują tam wartość tego lasu od lat, a mimo to najcenniejsze drzewostany wciąż trafiają pod piłę Lasów Państwowych. Drugi projekt to park na Jurze Krakowsko-Częstochowskiej z jej wapiennymi ostańcami i jaskiniami, trzeci — na pojezierzu mazurskim. Każdy z tych obszarów ma gotowe opracowania naukowe i lokalnych obrońców; brakuje im wyłącznie zgody samorządów, którą obecne prawo czyni warunkiem koniecznym.

Sieć obszarów chronionych w Polsce jest przy tym poszatkowana. Park narodowy sąsiaduje z terenem bez żadnej ochrony, korytarze, którymi wędrują zwierzęta, przecinają drogi i nowe osiedla, a poszczególne formy ochrony — parki, rezerwaty, Natura 2000 — planuje się w oderwaniu od siebie. Zwierzęta i rośliny potrzebują ciągłości: możliwości przemieszczania się, wymiany genów, ucieczki przed suszą czy pożarem. Pojedyncza wyspa zieleni pośród pól i zabudowy tej ciągłości nie zapewnia.

Co proponuje Razem

Założymy nowe i powiększymy istniejące parki narodowe, dofinansujemy instytucje ochrony przyrody, wzmocnimy ochronę zagrożonych gatunków. Konsekwentne planowanie przestrzenne posłuży budowie spójnej sieci obszarów chronionych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Nowe parki narodowe tam, gdzie projekty są gotowe — w pierwszej kolejności Puszcza Karpacka, Jura Krakowsko-Częstochowska i Mazury, po dwóch dekadach czekania.
Powiększanie parków już istniejących, zamiast okrawania ich granic pod naciskiem lobbystów.
Dofinansowanie instytucji ochrony przyrody i wzmocnienie ochrony gatunków zagrożonych — bo park bez ludzi, budżetu i egzekwowanych zakazów zostaje ochroną tylko na papierze.
Spójna sieć obszarów chronionych budowana przez konsekwentne planowanie przestrzenne — parki, rezerwaty i korytarze ekologiczne planowane razem, a nie osobno.

Warunkiem wstępnym każdego z tych punktów jest odblokowanie samej procedury: dopóki utworzenie parku zależy od wiążącej zgody każdej rady gminy z osobna, kolejne projekty będą lądować w szufladzie. Interes ogólnokrajowy — ochrona przyrody, która jest wspólnym dziedzictwem, a nie lokalnym zasobem do wyeksploatowania — musi ważyć więcej niż weto pojedynczego samorządu.

Ta sama presja, która blokuje nowe parki, spycha zabudowę na tereny cenne przyrodniczo: taniej postawić bloki na dawnym polu czy nad jeziorem niż w zwartym mieście, a koszty rozlania się betonu ponoszą wszyscy. O tym, dlaczego chaotyczna zabudowa jest najdroższym sposobem budowania i jak jej zapobiegać, piszą autorzy serwisu o mieszkaniach: Osiedla, nie sypialnie — chaos przestrzenny kosztuje nas dziesiątki miliardów rocznie.

Źródła i dalsza lektura

Czterdzieści dwa kilogramy na metrze: fermy brojlerów i granice, których państwo nie stawia

Thu, 04 Jun 2026 00:00:00 +0000

Polska jest największym producentem mięsa drobiowego w Unii Europejskiej, a większość z blisko trzech milionów ton, które co roku wychodzą z krajowych ferm, powstaje w zamkniętych halach, gdzie kurczęta brojlery dorastają stłoczone przy zagęszczeniu dochodzącym do 42 kilogramów żywej wagi na metrze kwadratowym. Za tą liczbą kryje się model produkcji, w którym zysk zostaje u właściciela fermy, a rachunek — cierpienie zwierząt, odór nad okoliczną wsią, spływ azotu do wód i rosnąca odporność bakterii na antybiotyki — rozkłada się na sąsiadów, środowisko i system ochrony zdrowia. Razem chce ten model ograniczyć: poprzeć zakaz chowu klatkowego kur niosek, priorytetowo obniżyć dopuszczalne zagęszczenie na fermach brojlerów i promować chów, w którym zwierzę ma warunki do naturalnych zachowań.

Fabryka mięsa na skalę europejską

Polskie drobiarstwo osiągnęło rozmiary, które trudno oddać inaczej niż liczbami. Według GUS pod koniec 2024 roku pogłowie drobiu w kraju sięgnęło blisko 270 milionów sztuk, o niemal jedną czwartą więcej niż rok wcześniej (GUS — Zwierzęta gospodarskie w 2024 r.), a roczna produkcja mięsa drobiowego przekroczyła 2,9 miliona ton. To najwięcej w całej Unii — Polska odpowiada za ponad jedną piątą unijnej produkcji drobiu i wyprzedza Hiszpanię, Francję oraz Niemcy. U podstaw tego wyniku leży postępująca koncentracja produkcji: coraz więcej ptaków rośnie w coraz większych, coraz bardziej uprzemysłowionych halach, w których o wydajności decydują tempo przyrostu masy i gęstość obsady, a nie liczba rozproszonych, małych gospodarstw.

Kurczę rzeźne żyje w tym modelu krótko i szybko. Współczesny brojler osiąga wagę ubojową w kilka tygodni, w tempie, do którego jego kości i serce nie zawsze nadążają, a przez większość tego czasu przebywa na ściółce w hali bez dostępu do światła dziennego, stłoczone z dziesiątkami tysięcy innych ptaków. Zagęszczenie pełni tu funkcję czysto ekonomiczną — im więcej kilogramów na metrze, tym niższy koszt jednostkowy i wyższa marża, dlatego presja idzie zawsze w stronę górnej granicy dopuszczonej prawem.

Czterdzieści dwa kilogramy na metrze

Górną granicę tego zagęszczenia wyznacza prawo unijne, i wyznacza ją wysoko. Dyrektywa 2007/43/WE ustala podstawowy limit obsady na 33 kilogramy żywej wagi na metr kwadratowy, dopuszcza jednak podniesienie go do 39 kilogramów, a w wyjątkowych sytuacjach — po spełnieniu dodatkowych warunków dotyczących wentylacji i mikroklimatu — nawet do 42 kilogramów na metrze kwadratowym. W praktyce oznacza to halę, w której pod koniec tuczu ptaki tworzą niemal zwarty dywan z piór, z coraz mniejszą możliwością ruchu, w miarę jak przybywa im masy.

Przy wadze ubojowej rzędu 2,5 kg limit 42 kg/m² odpowiada mniej więcej kilkunastu ptakom na metrze kwadratowym, czyli około formatu kartki A4 przestrzeni na jednego dorosłego brojlera — to przeliczenie poglądowe, oparte na typowej wadze uboju, a nie na pomiarze konkretnej fermy. Pokazuje rząd wielkości, nie stan pojedynczego kurnika.

Przy takim stłoczeniu kurczęta nie mogą realizować podstawowych zachowań: grzebania, trzepotania skrzydłami, swobodnego odejścia od cudzych odchodów. Ściółka przesiąka wilgocią i amoniakiem, rosną poparzenia stóp i piersi, a osłabione ptaki, których nie stać już na dojście do poidła, giną, zanim trafią do uboju. Ustawodawca opisał 42 kilogramy jako sytuację „wyjątkową", jednak przy skali produkcji, jaką osiągnęła Polska, i przy presji na koszt każdego kilograma tuszki, ten najwyższy dopuszczalny pułap bywa w praktyce pułapem docelowym, a nie awaryjnym.

Rachunek, który zostaje sąsiadom

Skutki działania fermy brojlerów nie zamykają się w obrębie samej hali. Rozkład odchodów setek tysięcy ptaków uwalnia amoniak — a rolnictwo odpowiada w Polsce za około 96 procent całej krajowej emisji amoniaku, z czego blisko połowa pochodzi z odchodów zwierząt gospodarskich. Dla mieszkańca sąsiedniej wsi przekłada się to na fetor, którego w upalny dzień nie da się wywietrzyć, a przed którym polskie prawo dziś praktycznie nie chroni, bo brakuje norm stężenia odorantów — problem, który opisujemy szerzej przy okazji postulatu ustawy o ochronie przed odorami. Ten sam azot, który wraca do powietrza jako amoniak, spływa też z pól nawożonych gnojowicą do rzek i dalej do Bałtyku, gdzie napędza eutrofizację i zakwity glonów.

Osobny koszt, mniej widoczny, ale groźniejszy, to antybiotyki. Chów przy dużym zagęszczeniu sprzyja chorobom, więc profilaktycznie sięga się po leki — a Polska należy do wąskiej grupy pięciu państw (obok Hiszpanii, Włoch, Niemiec i Francji), które odpowiadają za około trzy czwarte całej sprzedaży weterynaryjnych środków przeciwdrobnoustrojowych w Unii. Bakterie, które w takich warunkach nabywają oporności, nie zostają w hali: przeglądy naukowe pokazują, że najwyższy odsetek szczepów opornych stwierdza się właśnie u brojlerów i indyków, a stamtąd trafiają one do ludzi przez mięso, wodę i środowisko. Rosnąca antybiotykooporność to jedno z najpoważniejszych zagrożeń dla medycyny — więcej o tym, jak przemysłowa hodowla podkopuje skuteczność leków u ludzi, pisze siostrzany serwis o ochronie zdrowia.

Co proponuje Razem

Stanowisko partii w tej sprawie jest konkretne i mierzalne. Rada Krajowa Razem sformułowała je wprost, wskazując liczbę, którą trzeba obniżyć:

Popieramy europejską inicjatywę End the Cage Age dotyczącą zakazu chowu klatkowego kur niosek. Doprowadzimy do eliminacji hodowli, w których zwierzęta są pozbawione swobodnego ruchu. Priorytetowo zmniejszymy dopuszczalne zagęszczenie na fermach brojlerów (obecnie nawet 42kg/m2). Będziemy promować chów otwarty, taki gdzie zwierzęta mają warunki do realizacji naturalnych potrzeb biologicznych. Ograniczymy wielkość hodowli zwierzęcych, które są szkodliwe dla środowiska i uciążliwe dla ludzi mieszkających w pobliżu.— Stanowisko Rady Krajowej Partii Razem ws. nowelizacji ustawy o ochronie zwierząt (2019), partiarazem.pl

Poszczególne elementy tego stanowiska układają się w spójny kierunek:

Poparcie dla End the Cage Age — europejska inicjatywa obywatelska, pod którą podpisało się blisko 1,4 miliona osób i ponad 170 organizacji, skłoniła Komisję Europejską do zapowiedzi wycofania klatek z hodowli. Razem stoi po stronie tej reformy, którą kolejne lata konsultacji wciąż odsuwają w czasie.
Obniżenie zagęszczenia na fermach brojlerów — zejście z pułapu 42 kg/m² jako priorytet, bo to właśnie stłoczenie odbiera ptakom możliwość jakiegokolwiek naturalnego zachowania.
Eliminacja chowu pozbawiającego swobodnego ruchu i promocja chowu otwartego — model, w którym zwierzę ma dostęp do przestrzeni i światła, zamiast dogęszczanej hali.
Koniec najokrutniejszych praktyk — Razem zapowiada zniesienie takich procederów jak mielenie kurcząt płci męskiej czy okaleczanie prosiąt, oraz ścisły monitoring pracy hodowli i wysokie kary za łamanie praw zwierząt.
Ograniczenie wielkości hodowli uciążliwych dla otoczenia — tam, gdzie ferma szkodzi środowisku i zatruwa życie sąsiadom, jej rozmiar ma podlegać limitowi, a nie tylko rachunkowi opłacalności inwestora.

Te postulaty nie zawisają w próżni instytucjonalnej. Deklaracja programowa 2025 zapowiada w rozdziale o wolności, równości i solidarności „przepisy dotyczące dobrostanu wszystkich zwierząt oraz skuteczny zakaz niehumanitarnych metod chowu, hodowli i uboju", a egzekwowaniem miałby się zająć niezależny od resortu rolnictwa urząd Rzecznika Praw Zwierząt — bez organu z realnymi uprawnieniami kontrolnymi nawet obniżony limit zagęszczenia pozostaje zapisem, którego nikt nie egzekwuje. Dopiero norma niższa niż dzisiejsze 42 kg/m² i urząd zdolny ją wyegzekwować składają się razem na realną zmianę losu ptaków w halach.

Źródła i dalsza lektura

Kontakt

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Masz pytanie, uwagę albo znalazłeś błąd w danych? Napisz do nas:

E-mail: kontakt@razemdlasrodowiska.pl

Serwis prowadzi PHU Adam Jura-Czarnecki, świadczące usługi komunikacyjne na rzecz Partii Razem.

Chcesz poznać pełny program lub zaangażować się w działania Partii Razem? Zajrzyj na partiarazem.pl.

Polityka prywatności

Mon, 01 Jan 0001 00:00:00 +0000

Administrator

Serwis „Razem dla środowiska" jest prowadzony przez PHU Adam Jura-Czarnecki, świadczące usługi komunikacyjne na rzecz Partii Razem. Kontakt: kontakt@razemdlasrodowiska.pl.

Do statystyk odwiedzin korzystamy z Cloudflare Web Analytics. Narzędzie to nie używa plików cookie, nie zapisuje danych w Twojej przeglądarce, nie profiluje użytkowników i nie gromadzi danych pozwalających Cię zidentyfikować — mierzy wyłącznie zbiorczy, anonimowy ruch (liczba wejść, strony, kraje, źródła). Z tego powodu serwis nie wyświetla banera zgody na cookie — nie jest on wymagany. Dostawcą usługi jest Cloudflare, Inc. (USA), działający jako podmiot przetwarzający.

Serwis jest hostowany w infrastrukturze Cloudflare Pages. Operator hostingu może przetwarzać techniczne logi serwera (m.in. adres IP, typ przeglądarki) w celu zapewnienia bezpieczeństwa i dostępności usługi.

Linki zewnętrzne

Serwis zawiera odnośniki do stron zewnętrznych (m.in. partiarazem.pl oraz źródeł danych). Linki nie zawierają parametrów śledzących (UTM) ani identyfikatorów użytkownika.

Twoje prawa

Masz prawo dostępu do swoich danych, ich sprostowania i usunięcia. W sprawach prywatności pisz na adres podany wyżej.

Niniejszy dokument jest wzorcem do uzupełnienia o stan prawny obowiązujący w dniu publikacji.

Razem dla środowiska

Rzecznik Praw Zwierząt: kto w Polsce miałby realnie chronić zwierzęta

Prawo jest, ale nie ma kto go pilnować

Skala, której nie da się już nie zauważyć

Co dałby niezależny rzecznik

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Smród z fermy i bezradne państwo: po co ustawa o ochronie przed odorami

Prawo, w którym smród nie istnieje

Najdotkliwiej pod fermami

Jak to powinno wyglądać

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Publiczne ciepło zamiast prywatnego: co oznacza cofnięcie prywatyzacji ciepłowni

Kto ma dziś czyste ciepło, a kto kopci

Wspólna sieć w prywatnych rękach

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Ile osób w Polsce zabija smog — i dlaczego zaczyna się przy domowym piecu

Ile osób zabija smog

Smog zaczyna się przy domowym piecu

Kopciuch, bieda i pułapka

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Bałtyk bez ryb: co Razem chce zrobić z przełowieniem i martwymi strefami

Bałtyk, z którego zniknął dorsz

Morze, które się dusi

Ryby, które kończą jako pasza

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Ile naprawdę wody ma Polska — i dlaczego betonowe miasta ją tracą

Kraj, który myśli, że ma wody pod dostatkiem

Osuszaliśmy przez dekady, teraz płacimy

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Sędzia we własnej sprawie: dlaczego Wody Polskie nie chronią rzek

Inwestor, właściciel i kontroler w jednej osobie

Co zapora robi z żywą rzeką

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Czy polskie lasy można sprywatyzować — i co naprawdę chroni starodrzew

Mit: „polskich lasów i tak nie da się sprywatyzować"

Wycinka pod hasłem ochrony

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Dlaczego od ponad 20 lat nie powstał w Polsce nowy park narodowy

Dwadzieścia lat w miejscu

Skąd bierze się ten zastój

Projekty, które czekają

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Czterdzieści dwa kilogramy na metrze: fermy brojlerów i granice, których państwo nie stawia

Fabryka mięsa na skalę europejską

Czterdzieści dwa kilogramy na metrze

Rachunek, który zostaje sąsiadom

Co proponuje Razem

Źródła i dalsza lektura

Kontakt

Polityka prywatności

Administrator

Analityka i pliki cookie

Linki zewnętrzne

Twoje prawa