Bezpieczenstwo-Zywnosciowe | Razem dla środowiska

Kto siada do stołu, gdy negocjuje się umowę handlową o żywności

Thu, 09 Jul 2026 11:00:00 +0200

Umowę handlową, która przesądza o tym, co trafi na europejskie pola i talerze, negocjuje się latami przy stole, przy którym nie ma ani rolników, ani konsumentów. Deklaracja programowa Razem odnosi się do tego ogólną zasadą — partia sprzeciwia się „umowom międzynarodowym, które dla zysku innych grup interesów podkopują polskie bezpieczeństwo żywnościowe" (rozdział „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób", punkt 9). Rada Krajowa zastosowała tę zasadę do konkretu: 5 grudnia 2024 roku przyjęła stanowisko wzywające do odrzucenia umowy handlowej UE-Mercosur.

Cztery zarzuty, z których żaden nie brzmi „obce kontra polskie"

Stanowisko buduje argumentację wokół pracy, klimatu, władzy korporacji i jawności — nie wokół pochodzenia towaru. Warto to prześledzić, bo debata o umowach handlowych bywa w Polsce zawłaszczana przez retorykę, z którą Razem nie ma nic wspólnego.

Praca. Umowa uderza w pracowników po obu stronach Atlantyku. Stanowisko mówi o „osłabieniu pozycji polskich pracowników rolnych w negocjacjach z pracodawcami i uszczuplaniu ich już i tak niewielkich zarobków", a jednocześnie o „cichym wsparciu dla wyzyskującego modelu produkcji żywności w krajach Mercosur, gdzie wzrost popytu na tamtejsze produkty będzie wywierać jeszcze większą presję na pogarszanie — już teraz często dramatycznych — warunków pracy w rolnictwie". Partia nazywa to „outsourcingiem wyzysku, który wzmacnia globalną niesprawiedliwość".

Klimat i przyroda. Wzrost produkcji w krajach Mercosur odbędzie się — jak stwierdza stanowisko — „kosztem wycinki lasów amazońskich lasów deszczowych, degradacji gleb, zanieczyszczania wód i zmniejszania bioróżnorodności". Do tego dochodzi ślad węglowy transportu żywności przez Atlantyk, „choć można produkować ją lokalnie, na miejscu", oraz ryzyko katastrof morskich prowadzących do skażenia środowiska.

Władza korporacji. Wniosek stanowiska wykracza poza jedną umowę: „Lata doświadczeń pokazały jedno: znoszenie barier handlowych służy tylko najsilniejszym — korporacjom, które zbijają zyski, wykorzystując tanią pracę i słabe rządy". W tym ujęciu Komisja Europejska „wspiera interesy wielkich gospodarstw rolnych i sieci handlowych kosztem ludzi pracy".

Jawność. Zarzut proceduralny jest najostrzejszy: mimo wieloletnich negocjacji „jedyne znane nam części umowy pochodzą z przecieków upublicznionych przez organizacje pozarządowe", a do pełnej treści nie miała dostępu ani opinia publiczna, ani Parlament Europejski, który miał ją zatwierdzać.

Bezpieczeństwo żywnościowe jako kategoria strategiczna

Osią sporu jest pytanie, czy żywność ma być towarem jak każdy inny, czy elementem bezpieczeństwa państwa. Stanowisko opowiada się za drugim: „w obliczu globalnych kryzysów klimatycznych, gospodarczych i politycznych priorytetem Unii Europejskiej powinna być budowa bezpieczeństwa i samowystarczalności żywieniowej", a umowa „stoi w opozycji do tego celu i uzależnia nas od importu z krajów trzecich". Jako dowód kruchości długich łańcuchów dostaw partia przywołuje pandemię COVID-19.

Do tego dochodzi wątek kontroli, wspólny z całym klastrem rolnym: „proponowane procedury kontroli importowanej żywności są niejasne i niewystarczające — wyrywkowe testy nie ochronią nas przed zagrożeniami dla zdrowia i bezpieczeństwa". Mechanizm tej asymetrii rozkładamy w tekście Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie.

Dane poglądowe. Umowa UE-Mercosur pozostaje przedmiotem procedury ratyfikacyjnej, a jej status oraz zakres zmieniały się w czasie. Stanowisko Razem pochodzi z 5 grudnia 2024 roku i odnosi się do stanu negocjacji z tamtego momentu. Aktualny etap procedury i teksty dokumentów należy sprawdzać w EUR-Lex oraz materiałach DG TRADE Komisji Europejskiej.

Co proponuje Razem

Dla Razem jest jasne: współpraca handlowa musi przede wszystkim chronić prawa pracowników, zapewniać godne wynagrodzenia i wspierać lokalnych producentów. Umowa handlowa UE-Mercosur nie gwarantuje żadnego z tych celów. Dlatego Rada Krajowa Partii Razem wzywa do jej odrzucenia.— Stanowisko Rady Krajowej Partii Razem ws. podpisania umowy handlowej UE-Mercosur, przyjęte 5 grudnia 2024, partiarazem.pl

Sprzeciw wobec umów międzynarodowych podkopujących polskie bezpieczeństwo żywnościowe — zasada z punktu 9 deklaracji programowej.
Odrzucenie umowy UE-Mercosur — stanowisko Rady Krajowej z 5 grudnia 2024 roku.
Współpraca handlowa warunkowana prawami pracowniczymi, godnymi wynagrodzeniami i wsparciem lokalnych producentów — kryterium oceny każdej kolejnej umowy.
Jawność negocjacji handlowych i dostęp Parlamentu Europejskiego oraz opinii publicznej do pełnej treści umów.

Pracowniczy wymiar tej sprawy prowadzi siostrzany serwis Razem dla pracy, a gospodarcze skutki otwierania rynków — Razem dla gospodarki. Całość programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski sadownik nie może użyć substancji, którą Unia wycofała z obrotu. Ten sam owoc, wyprodukowany poza Unią z użyciem tej samej substancji, może trafić na tę samą półkę — o ile przejdzie kontrolę, która ma charakter wyrywkowy. Powstaje rynek, na którym jedna strona ponosi koszt standardu, a druga nie, przy czym obie sprzedają temu samemu klientowi. Razem odpowiada na to postulatem z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: ochroną polskiego rolnictwa przed nieuczciwą konkurencją, „w szczególności z krajów, gdzie nie są stosowane europejskie normy jakościowe".

Na czym polega asymetria

Unijny producent żywności działa w ramach, które kosztują. Składa się na nie dopuszczalny poziom pozostałości pestycydów, zakaz konkretnych substancji czynnych, wymogi dobrostanu zwierząt, normy środowiskowe dotyczące wody i gleby oraz prawo pracy obowiązujące w gospodarstwie. Każdy z tych wymogów ma swoje uzasadnienie i swoją cenę, którą płaci producent, a pośrednio konsument.

Import spoza Unii wchodzi na ten sam rynek przez kontrolę graniczną opartą na wyrywkowym badaniu partii. Ramy prawne wyznacza rozporządzenie (UE) 2017/625 o kontrolach urzędowych, a wykryte niezgodności trafiają do systemu wczesnego ostrzegania RASFF, gdzie można je przeglądać według kraju pochodzenia i rodzaju zagrożenia. Rzecz w tym, że kontrola wyrywkowa z definicji sprawdza próbkę, a nie strumień — i wykrywa to, czego szuka.

Oba reżimy deklarują zbliżony poziom bezpieczeństwa; różnią się tym, na ile da się go wyegzekwować. Producent krajowy podlega kontroli u siebie, na miejscu, przez cały cykl produkcji — Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych i Państwowa Inspekcja Sanitarna mogą do niego wejść. Producenta w kraju trzecim nie skontroluje nikt z Warszawy; jedynym punktem styku pozostaje granica i papier, który towarowi towarzyszy.

Czego dotyczy zarzut nieuczciwej konkurencji

Zarzut dotyczy poziomu wymogów, jakie musi spełnić producent, a nie kraju, z którego towar pochodzi — ten sam pestycyd jest problemem niezależnie od tego, na czyim polu go użyto. Razem stawia sprawę jednoznacznie w stanowisku Rady Krajowej ws. umowy handlowej UE-Mercosur: „Unijne standardy żywności są wartością, której powinniśmy bronić. Rezygnacja z nich w imię korporacyjnych zysków to zdrada zarówno rolników, jak i konsumentów". Adresatem zarzutu są korporacje i tryb negocjowania umów, a nie rolnicy z Ameryki Południowej — stanowisko wprost pisze o „wyzyskującym modelu produkcji żywności w krajach Mercosur", w którym rosnący popyt pogarsza warunki pracy tamtejszych pracowników rolnych.

Ta sama logika obowiązuje po obu stronach. Producent, który przestrzega norm pracy i dobrostanu, przegrywa z tym, który ich nie przestrzega — niezależnie od tego, gdzie leży jego pole. Obniżenie standardu nie wyrównuje konkurencji, tylko przenosi jej koszt na pracownika, zwierzę i środowisko. Stanowisko nazywa to „outsourcingiem wyzysku, który wzmacnia globalną niesprawiedliwość".

Kontrola importowanej żywności jest przy tym kwestią zdrowia publicznego, nie tylko rynku — bezpieczeństwo tego, co trafia na talerz, prowadzi siostrzany serwis Razem naprawi zdrowie.

Co proponuje Razem

Będziemy chronić polskie rolnictwo przed nieuczciwą konkurencją, w szczególności z krajów, gdzie nie są stosowane europejskie normy jakościowe. Sprzeciwiamy się umowom międzynarodowym, które dla zysku innych grup interesów podkopują polskie bezpieczeństwo żywnościowe.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Ochrona przed nieuczciwą konkurencją z krajów, w których europejskie normy jakościowe nie są stosowane — o zastosowaniu ochrony przesądza spełnienie normy, a nie kraj pochodzenia.
Sprzeciw wobec umów podkopujących bezpieczeństwo żywnościowe — zastosowany przez Radę Krajową do konkretu w stanowisku ws. umowy UE-Mercosur, gdzie partia wskazuje, że „proponowane procedury kontroli importowanej żywności są niejasne i niewystarczające — wyrywkowe testy nie ochronią nas przed zagrożeniami dla zdrowia i bezpieczeństwa". Cały spór rozkłada tekst Kto siada do stołu.
Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — bo presja taniego importu przekłada się wprost na cenę, którą dostaje krajowy producent; opisuje to tekst Arytmetyka ceny skupu.

Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Rolnik nie ustala ceny tego, co wyprodukował: arytmetyka skupu

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

W całym łańcuchu, który prowadzi od pola do paragonu, jest dokładnie jeden uczestnik nieustalający ceny tego, czym handluje: gospodarstwo rolne. Cenę skupu podaje mu odbiorca, cenę detaliczną ustala sieć handlowa, a pomiędzy nimi stoi pośrednik, który żyje z różnicy. Rolnik może cenę przyjąć albo nie sprzedać — z tym że mleko, owoce i warzywa nie czekają, aż rynek się poprawi. Razem odpowiada na to postulatem opłacalnych cen skupu dla małych i średnich gospodarstw, zapisanym w rozdziale „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej.

Dlaczego producent żywności nie ma nic do powiedzenia o cenie

Siła w negocjacji bierze się z dwóch rzeczy: ile sprzedający znaczy dla drugiej strony i czy ma dokąd odejść. Pojedyncze gospodarstwo dostarcza ułamek procenta tego, czym obraca skupujący — jego odejście nie robi odbiorcy różnicy. Odwrotnie już tak: dla gospodarstwa utrata jedynego okolicznego odbiorcy oznacza, że towar nie ma dokąd pojechać. Do tego dochodzi asymetria informacji — skupujący zna ceny w całym regionie, rolnik zna swoją.

Produkt rolny ma jeszcze jedną cechę, która osłabia sprzedającego: jest nietrwały i sezonowy. Zboże da się przechować, jeśli ma się magazyn; mleka, truskawek czy pomidorów nie da się odłożyć do czasu, aż cena wzrośnie. Termin zbioru wyznacza pogoda, nie negocjacje. Sprzedający towar, który traci wartość w ciągu tygodni, negocjuje pod presją czasu, której druga strona nie odczuwa — odbiorca może czekać, dostawca nie, i ta różnica jest wpisana w cenę, zanim ktokolwiek usiądzie do rozmowy.

Efekt jest taki, że cena skupu potrafi zejść poniżej kosztu produkcji i utrzymać się tam przez sezon. Koszty — nawozy, paliwo, energia, praca — rosną wtedy niezależnie od tego, ile płaci odbiorca, bo ustala je zupełnie inny rynek. Gospodarstwo dopłaca do własnej pracy, zjada rezerwy, odkłada inwestycje, a przy dłuższym dołku znika.

Skup i detal to dwie różne historie

Relacja między ceną, którą dostaje rolnik, a ceną na półce bywa przywoływana w publicystyce jako stała proporcja, choć nią nie jest — zmienia się między produktami, sezonami i latami. Notowania cen skupu publikuje co miesiąc Główny Urząd Statystyczny, a szczegółowe ceny rynkowe zbiera Zintegrowany System Rolniczej Informacji Rynkowej prowadzony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Osobno Eurostat prowadzi indeksy cen produktów rolnych i środków produkcji, które pozwalają zestawić to, co rolnik dostaje, z tym, za ile kupuje.

Dane poglądowe. Konkretne relacje ceny skupu do ceny detalicznej zmieniają się z miesiąca na miesiąc i różnią się między produktami — inaczej wygląda to przy mleku, inaczej przy jabłkach czy trzodzie. Każdą taką liczbę trzeba czytać z datą odczytu i nazwą produktu; nie jest to stała, którą można podać raz na zawsze.

Zestawienie tych dwóch szeregów pokazuje mechanizm ważniejszy od pojedynczej proporcji: cena detaliczna i cena skupu poruszają się niesymetrycznie. Gdy skup tanieje, detal schodzi wolniej i płycej; gdy skup drożeje, detal reaguje szybko. Różnica zostaje po drodze — u tego, kto stoi między polem a półką. Kto konkretnie ją zgarnia i dlaczego przepisy o przewadze kontraktowej rzadko to zmieniają, opisujemy w tekście Wąskie gardło między polem a paragonem.

Presję na ceny wzmacnia import spoza Unii, który nie musi spełniać tych samych norm jakościowych co producent krajowy — tani towar wyznacza wtedy punkt odniesienia dla całego rynku. Ten wątek rozkładamy w tekście Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie.

Co proponuje Razem

Program nazywa w tym punkcie cel, nie instrument — i tak też go tu podajemy, bez dopisywania partii narzędzi, których nie zapowiedziała:

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych. Będziemy promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Punkt 9 stawia obok siebie trzy rzeczy, które działają razem, i to jest jego myśl przewodnia — opłacalna cena nie bierze się z dekretu, tylko z pozycji przetargowej:

Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel wskazany przez program; adresatem są gospodarstwa małe i średnie, nie wielkotowarowe.
Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — żeby rolnik miał dokąd pójść, gdy warunki przestają być do przyjęcia; bez alternatywy nie ma negocjacji.
Spółdzielnie i sieci samopomocy — wspólna sprzedaż zamienia ułamek podaży w partię towaru, o którą już się rozmawia. Rozwijamy to w tekście Sto gospodarstw sprzedaje razem.

Razem sytuuje przy tym spór o cenę żywności po stronie pracy, a nie kapitału — stanowisko Rady Krajowej ws. umowy UE-Mercosur ujmuje to zdaniem, że „znoszenie barier handlowych służy tylko najsilniejszym — korporacjom, które zbijają zyski, wykorzystując tanią pracę i słabe rządy". Pozycja producenta wobec pośrednika jest kwestią gospodarczą, nie tylko rolną — prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla gospodarki. Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.