Male-Gospodarstwa | Razem dla środowiska

Sto gospodarstw sprzedaje razem: dlaczego polska spółdzielczość rolna nie odrosła

Wed, 08 Jul 2026 11:00:00 +0200

Rolnik, który sprzedaje sam, negocjuje z pozycji dostawcy ułamka procenta. Stu rolników, którzy sprzedają razem, negocjuje z pozycji dostawcy partii towaru — a od tego, czy druga strona ma powód, by rozmawiać, zależy, czy cena zostanie podana, czy uzgodniona. Na tym polega postulat spółdzielczy z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: Razem zapowiada, że będzie „promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy". W Danii, Holandii czy Francji taka forma obsługuje znaczną część obrotu produktami rolnymi. W Polsce po 1989 roku wypadła z obiegu razem z ustrojem, który ją skompromitował, i do dziś nie odrosła.

Co spółdzielnia realnie zmienia

Wspólna sprzedaż jest tylko końcem łańcucha. Wcześniej jest wspólna infrastruktura, na którą pojedyncze gospodarstwo nie ma pieniędzy, a której brak zamyka mu drogę do lepszej ceny: chłodnia, sortownia, magazyn, transport, przetwórnia. Chłodnia pozwala nie sprzedawać w dniu zbioru po cenie, którą akurat podano, bo towar może poczekać na lepszą; przetwórnia idzie o krok dalej i zatrzymuje w gospodarstwie tę część marży, która przy sprzedaży surowca odkłada się dopiero o szczebel wyżej.

Drugi efekt jest informacyjny. Spółdzielnia zna ceny w całym regionie i w całym sezonie, bo obsługuje wielu członków; pojedynczy rolnik zna swoją i to, co usłyszy przez telefon. Asymetria informacji, która osłabia sprzedającego przy stole negocjacyjnym, znika, gdy po jego stronie stoi organizacja z własnym rozeznaniem rynku.

Trzeci — rozkład ryzyka. Zła pogoda, choroba w stadzie czy załamanie ceny jednego produktu rujnuje gospodarstwo działające w pojedynkę. W strukturze, która obsługuje wielu producentów i kilka produktów, ten sam wstrząs rozkłada się na tyle, że da się go przetrwać. Sieć samopomocy — o której program mówi obok spółdzielni — działa dokładnie na tej zasadzie, tylko luźniej: wspólny sprzęt, wspólna praca w szczycie sezonu, wzajemne poręczenia.

Dlaczego w Polsce to nie działa

Pierwszy powód jest historyczny i trudno go obejść: spółdzielczość kojarzy się z PRL-em. Powojenne „spółdzielnie" bywały w Polsce strukturami narzuconymi odgórnie, w których decydowało państwo, a nie członkowie — czyli zaprzeczeniem spółdzielni. Po 1989 roku wyrzucono razem z ustrojem także tę formę, choć w Europie Zachodniej rozwijała się ona nieprzerwanie i oddolnie od XIX wieku. Nieufność wobec tej formy przetrwała ustrój, który ją wywołał, i działa dziś wobec spółdzielni niemających z tamtymi wspólnego nic poza nazwą.

Drugi powód jest strukturalny. Ustawa z 4 października 2018 roku o spółdzielniach rolników stworzyła ramy prawne, ale ramy nie dają kapitału założycielskiego, a chłodnia i przetwórnia to wydatek, którego pojedyncze gospodarstwo nie udźwignie ani ze składek, ani z bieżącego obrotu. Równolegle działają grupy i organizacje producentów rejestrowane przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, które pełnią częściowo tę samą funkcję.

Dane poglądowe. Udział spółdzielni w obrocie produktami rolnymi liczy się różnymi metodami — inaczej wypada liczba zarejestrowanych podmiotów, inaczej ich udział w obrocie danym produktem. Porównania z Danią czy Holandią, w których spółdzielnie obsługują większość obrotu mlekiem, mają tu wartość porządku wielkości, a nie precyzyjnego wskaźnika.

Trzeci powód jest najprostszy: nikt tego nie promował. Program Razem używa słowa „promować" w znaczeniu czynnym — chodzi o to, żeby państwo tę formę wspierało, a nie tylko dopuszczało w przepisach.

Co proponuje Razem

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych. Będziemy promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Promocja łączenia się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy — jako narzędzie budowania pozycji przetargowej producenta, nie jako cel sam w sobie.
Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — spółdzielnia jest jedną z dróg do tego, żeby rolnik miał dokąd sprzedać poza wąską grupą odbiorców. Rozwijamy to w tekście Wąskie gardło między polem a paragonem.
Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel, do którego spółdzielczość jest drogą; arytmetykę tego problemu rozkłada tekst Arytmetyka ceny skupu.

Spółdzielnia jest przy tym formą organizacji pracy i własności, nie tylko sprzedaży — ten sam mechanizm, w którym pracujący wspólnie decydują o warunkach, prowadzi w innych branżach siostrzany serwis Razem dla pracy, a od strony ustroju gospodarczego — Razem dla gospodarki. Całość programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Rolnik nie ustala ceny tego, co wyprodukował: arytmetyka skupu

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

W całym łańcuchu, który prowadzi od pola do paragonu, jest dokładnie jeden uczestnik nieustalający ceny tego, czym handluje: gospodarstwo rolne. Cenę skupu podaje mu odbiorca, cenę detaliczną ustala sieć handlowa, a pomiędzy nimi stoi pośrednik, który żyje z różnicy. Rolnik może cenę przyjąć albo nie sprzedać — z tym że mleko, owoce i warzywa nie czekają, aż rynek się poprawi. Razem odpowiada na to postulatem opłacalnych cen skupu dla małych i średnich gospodarstw, zapisanym w rozdziale „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej.

Dlaczego producent żywności nie ma nic do powiedzenia o cenie

Siła w negocjacji bierze się z dwóch rzeczy: ile sprzedający znaczy dla drugiej strony i czy ma dokąd odejść. Pojedyncze gospodarstwo dostarcza ułamek procenta tego, czym obraca skupujący — jego odejście nie robi odbiorcy różnicy. Odwrotnie już tak: dla gospodarstwa utrata jedynego okolicznego odbiorcy oznacza, że towar nie ma dokąd pojechać. Do tego dochodzi asymetria informacji — skupujący zna ceny w całym regionie, rolnik zna swoją.

Produkt rolny ma jeszcze jedną cechę, która osłabia sprzedającego: jest nietrwały i sezonowy. Zboże da się przechować, jeśli ma się magazyn; mleka, truskawek czy pomidorów nie da się odłożyć do czasu, aż cena wzrośnie. Termin zbioru wyznacza pogoda, nie negocjacje. Sprzedający towar, który traci wartość w ciągu tygodni, negocjuje pod presją czasu, której druga strona nie odczuwa — odbiorca może czekać, dostawca nie, i ta różnica jest wpisana w cenę, zanim ktokolwiek usiądzie do rozmowy.

Efekt jest taki, że cena skupu potrafi zejść poniżej kosztu produkcji i utrzymać się tam przez sezon. Koszty — nawozy, paliwo, energia, praca — rosną wtedy niezależnie od tego, ile płaci odbiorca, bo ustala je zupełnie inny rynek. Gospodarstwo dopłaca do własnej pracy, zjada rezerwy, odkłada inwestycje, a przy dłuższym dołku znika.

Skup i detal to dwie różne historie

Relacja między ceną, którą dostaje rolnik, a ceną na półce bywa przywoływana w publicystyce jako stała proporcja, choć nią nie jest — zmienia się między produktami, sezonami i latami. Notowania cen skupu publikuje co miesiąc Główny Urząd Statystyczny, a szczegółowe ceny rynkowe zbiera Zintegrowany System Rolniczej Informacji Rynkowej prowadzony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Osobno Eurostat prowadzi indeksy cen produktów rolnych i środków produkcji, które pozwalają zestawić to, co rolnik dostaje, z tym, za ile kupuje.

Dane poglądowe. Konkretne relacje ceny skupu do ceny detalicznej zmieniają się z miesiąca na miesiąc i różnią się między produktami — inaczej wygląda to przy mleku, inaczej przy jabłkach czy trzodzie. Każdą taką liczbę trzeba czytać z datą odczytu i nazwą produktu; nie jest to stała, którą można podać raz na zawsze.

Zestawienie tych dwóch szeregów pokazuje mechanizm ważniejszy od pojedynczej proporcji: cena detaliczna i cena skupu poruszają się niesymetrycznie. Gdy skup tanieje, detal schodzi wolniej i płycej; gdy skup drożeje, detal reaguje szybko. Różnica zostaje po drodze — u tego, kto stoi między polem a półką. Kto konkretnie ją zgarnia i dlaczego przepisy o przewadze kontraktowej rzadko to zmieniają, opisujemy w tekście Wąskie gardło między polem a paragonem.

Presję na ceny wzmacnia import spoza Unii, który nie musi spełniać tych samych norm jakościowych co producent krajowy — tani towar wyznacza wtedy punkt odniesienia dla całego rynku. Ten wątek rozkładamy w tekście Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie.

Co proponuje Razem

Program nazywa w tym punkcie cel, nie instrument — i tak też go tu podajemy, bez dopisywania partii narzędzi, których nie zapowiedziała:

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych. Będziemy promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Punkt 9 stawia obok siebie trzy rzeczy, które działają razem, i to jest jego myśl przewodnia — opłacalna cena nie bierze się z dekretu, tylko z pozycji przetargowej:

Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel wskazany przez program; adresatem są gospodarstwa małe i średnie, nie wielkotowarowe.
Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — żeby rolnik miał dokąd pójść, gdy warunki przestają być do przyjęcia; bez alternatywy nie ma negocjacji.
Spółdzielnie i sieci samopomocy — wspólna sprzedaż zamienia ułamek podaży w partię towaru, o którą już się rozmawia. Rozwijamy to w tekście Sto gospodarstw sprzedaje razem.

Razem sytuuje przy tym spór o cenę żywności po stronie pracy, a nie kapitału — stanowisko Rady Krajowej ws. umowy UE-Mercosur ujmuje to zdaniem, że „znoszenie barier handlowych służy tylko najsilniejszym — korporacjom, które zbijają zyski, wykorzystując tanią pracę i słabe rządy". Pozycja producenta wobec pośrednika jest kwestią gospodarczą, nie tylko rolną — prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla gospodarki. Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.