Planowanie-Przestrzenne | Razem dla środowiska

Domy postawione na drodze wody: co wolno budować na terenach zalewowych

Mon, 13 Jul 2026 09:00:00 +0200

Teren zalewowy jest częścią rzeki używaną rzadko — raz na kilka czy kilkadziesiąt lat, kiedy woda potrzebuje przestrzeni, żeby się rozlać i zwolnić — i to, że przez dwie dekady stoi suchy, nie zmienia jego funkcji. Polska mapuje te obszary od lat i publikuje wyniki, a mimo to powstaje na nich zabudowa; rachunek za tę sprzeczność wystawia się później w postaci odszkodowań, wałów i akcji ratunkowych. Razem odpowiada na to punktem 6 rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: rygorystycznymi przepisami ograniczającymi inwestycje na terenach zalewowych. Karta ochrony wód z marca 2024 roku dopowiada, czego brakuje najbardziej — egzekwowania zakazu zabudowy obszarów zalewowych (pkt 4).

Wiemy, gdzie woda przyjdzie

Mapy zagrożenia i ryzyka powodziowego powstają w Polsce w cyklach przeglądowych i są publicznie dostępne w systemie ISOK prowadzonym przez Wody Polskie. Pokazują obszary szczególnego zagrożenia powodzią wraz z prawdopodobieństwem wystąpienia wody — od zdarzeń częstych po te raz na sto czy pięćset lat. Prawo wodne z 20 lipca 2017 roku wiąże z tymi obszarami zakazy dotyczące inwestycji.

Problem leży gdzie indziej — w tym, jak w Polsce wydaje się zgody na budowę. Zabudowa na terenie objętym planem miejscowym podlega ustaleniom tego planu; tam, gdzie planu nie ma, decyduje wydawana pojedynczo decyzja o warunkach zabudowy, znacznie trudniejsza do skoordynowania z czymkolwiek. Razem wskazywało już w stanowisku ws. polityki ekologicznej ze stycznia 2018 roku, że planami miejscowymi objęte jest tylko około 30% powierzchni kraju.

Dane poglądowe. Udział powierzchni kraju objętej miejscowymi planami zagospodarowania przestrzennego zmienia się w czasie i jest różnie liczony (powierzchnia z planem obowiązującym, plany w opracowaniu, różnice między gminami). Liczba ok. 30% pochodzi ze stanowiska Razem z 2018 roku i pozostaje zgodna z danymi aktualnymi: kontrola NIK wykazała 31,7% powierzchni kraju objęte planami miejscowymi (stan 2021). Zasięg terenów zagrożonych powodzią również podlega okresowym przeglądom map.

Dlaczego wał przenosi problem w dół rzeki

Odpowiedź na powódź, która zdominowała polską politykę wodną, brzmi: budować wyżej i mocniej. Wał chroni to, co za nim stoi, ale robi dwie rzeczy naraz — odcina rzece teren zalewowy, przez co woda, której odebrano miejsce, płynie szybciej i wyżej w dół biegu. Ochrona jednej gminy staje się w ten sposób zagrożeniem dla następnej, a odpowiedzią na to zagrożenie jest kolejny wał.

Razem popiera podejście odwrotne, sformułowane w wezwaniu Koalicji Ratujmy Rzeki przyjętym w marcu 2022 roku jako minimum programowe: odsuwanie wałów od koryta, poldery sterowane i wykupy gruntów nadrzecznych. Logika jest tu prosta — taniej jest nie zabudowywać terenu zalewowego albo wykupić to, co już stoi, niż w nieskończoność podnosić wały i wypłacać odszkodowania po każdym większym wezbraniu.

Zakaz zabudowy działa przy tym tylko wtedy, gdy obejmuje wszystkich. Pojedyncza decyzja o warunkach zabudowy wydana wbrew mapie tworzy precedens i infrastrukturę, którą trzeba potem chronić — jeden dom na polderze potrafi przesądzić o tym, że polderu nie da się użyć zgodnie z przeznaczeniem.

Mechanikę retencji i to, dlaczego woda nie ma dziś gdzie zostać, rozkładamy w tekście Ile naprawdę wody ma Polska, a konflikt interesów w instytucji zarządzającej rzekami — w tekście Sędzia we własnej sprawie. Rzeka pozbawiona drożności i terenu zalewowego traci zdolność radzenia sobie z wezbraniem, o czym piszemy w tekście Czterdzieści sześć tysięcy przegród.

Ład przestrzenny i decyzje o warunkach zabudowy to domena polityki mieszkaniowej — prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla tanich mieszkań.

Co proponuje Razem

Wprowadzimy rygorystyczne przepisy ograniczające inwestycje na terenach zalewowych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 6, partiarazem.pl

Rygorystyczne przepisy ograniczające inwestycje na terenach zalewowych — punkt 6 programu, sformułowany jako zadanie legislacyjne.
Odsuwanie wałów, poldery sterowane i wykupy gruntów nadrzecznych — zamiast podnoszenia wałów w nieskończoność (Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki, 22.03.2022).
Zobowiązanie gmin do stworzenia lub aktualizacji planów miejscowych, co ograniczy wydawanie decyzji o warunkach zabudowy niezgodnych ze studium (stanowisko ws. polityki ekologicznej, 25.01.2018).
Przygotowanie miast na ulewy i powodzie (punkt 8 programu) — retencja zamiast przyspieszania odpływu.

Całość tematu wodnego zbiera hub Woda i rzeki.

Źródła i dalsza lektura

Park Śląski i granica, której deweloper nie powinien przekroczyć

Sun, 12 Jul 2026 11:00:00 +0200

Park Śląski w Chorzowie należy do największych parków miejskich w Europie i powstał na terenie po działalności przemysłowej — jako świadoma inwestycja w to, żeby ludzie w najgęściej zaludnionym regionie kraju mieli gdzie oddychać. Od lat ubywa go jednak kawałkami, bo grunt w środku aglomeracji wart jest więcej niż drzewa, które na nim rosną. Adrian Zandberg i Maciej Konieczny apelowali w Chorzowie o objęcie parku ochroną kulturową i krajobrazową, wskazując na mechanizm, który tę erozję umożliwia.

Ubywa kawałkami, bo tak jest łatwiej

Parku nie likwiduje się jedną decyzją — to byłoby politycznie niewykonalne. Ubywa go działka po działce, każda z osobna przedstawiana jako drobiazg na obrzeżu, każda z własnym uzasadnieniem. Po dekadzie suma tych drobiazgów daje ubytek, którego nikt nie zatwierdził, bo przedmiotem żadnej decyzji nie był park jako całość — każda dotyczyła wyłącznie kolejnej działki.

Narzędziem, które miało temu zapobiegać, jest audyt krajobrazowy — instrument z ustawy o planowaniu i zagospodarowaniu przestrzennym, sporządzany przez sejmik województwa i wskazujący krajobrazy priorytetowe wymagające ochrony. Jak podnosili politycy Razem w Chorzowie, audyt przyjęty przez sejmik śląski ominął dokładnie te tereny, o które toczy się spór. Maciej Konieczny mówił o podmiotach, które „konsekwentnie i przez lata dążą do tego, żeby okroić Park Śląski dla własnego zysku".

Adrian Zandberg wskazywał przy tym alternatywę, która czyni cały spór zbędnym: „W mieście jest wiele pustostanów, które można było wykorzystać… to nie jest metoda, żeby zniszczyć wyjątkowe dziedzictwo". Postulat, z którym wystąpił, jest konkretny — objęcie parku ochroną kulturową i krajobrazową: „To jest czas, żeby władze wysłuchały tego głosu i poważnie rozważyły objęcie Parku Śląskiego ochroną kulturową i krajobrazową".

Dane poglądowe. Zakres poszczególnych inwestycji na obrzeżach Parku Śląskiego, ich powierzchnia i status prawny zmieniały się w czasie i są przedmiotem sporu oraz postępowań. Postulat Razem dotyczy objęcia parku ochroną kulturową i krajobrazową — nie jest to postulat utworzenia parku narodowego, którego w tej sprawie partia nie zgłaszała.

Czego nie widać w cenie gruntu pod parkiem

W kalkulacji, która prowadzi do zabudowy parku, zieleń figuruje po stronie kosztu alternatywnego: tyle mieszkań mogłoby tu stanąć. Nie figuruje w niej funkcja, którą park pełni dla całego miasta — chłodzenie w czasie upału. Powierzchnia szczelna nagrzewa się i oddaje ciepło nocą, przez co miasto nie stygnie; drzewa działają odwrotnie, obniżając temperaturę odczuwalną w sposób, którego nie zastąpi żadna klimatyzacja, bo klimatyzacja wyrzuca ciepło na zewnątrz.

Program Razem zapisuje to zadanie wprost w punkcie 8 rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej — „Przygotujemy miasta na fale upałów, susze, ulewy i powodzie". Park w środku aglomeracji jest jednym z niewielu narzędzi, które realizują wszystkie cztery cele naraz: chłodzi w upał, chłonie ulewę, spowalnia odpływ i zatrzymuje wodę w gruncie. Mechanikę miejskiej retencji rozkładamy w tekście Ile naprawdę wody ma Polska.

Do tego dochodzi punkt 1 programu, mówiący o konsekwentnym planowaniu przestrzennym, które ma służyć budowie spójnej sieci obszarów chronionych — audyt krajobrazowy omijający sporne działki jest przeciwieństwem konsekwencji. Karta ochrony przyrody dokłada zasadę, że kontakt z przyrodą ma być zapewniony „osobom na każdym etapie życia" i niezależnie od zamożności — park miejski jest jedyną przyrodą dostępną dla kogoś, kogo nie stać na wyjazd w góry.

Alternatywa, na którą wskazywał Zandberg — pustostany i tereny już zabudowane — należy do polityki mieszkaniowej, a nie środowiskowej; prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla tanich mieszkań.

Co proponuje Razem

Przygotujemy miasta na fale upałów, susze, ulewy i powodzie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 8, partiarazem.pl

Objęcie Parku Śląskiego ochroną kulturową i krajobrazową — postulat zgłoszony przez Adriana Zandberga i Macieja Koniecznego w Chorzowie (materiał prasowy, 19.07.2025).
Przygotowanie miast na fale upałów, susze, ulewy i powodzie — punkt 8 programu, w którym zieleń miejska jest infrastrukturą adaptacyjną.
Konsekwentne planowanie przestrzenne służące budowie spójnej sieci obszarów chronionych (punkt 1 programu).
Kontakt z przyrodą dla osób na każdym etapie życia, niezależnie od zamożności (Karta ochrony przyrody, pkt 15).

Całość tematu ochrony przyrody zbiera hub Lasy i parki narodowe.