Program Partii Razem dla środowiska w pigułce
Smog, który zimą zawiesza się nad polskimi miastami, bierze się głównie z tego, czym ogrzewa się domy — z pieców pracujących jednocześnie w sezonie grzewczym. Najgorszym powietrzem oddychają przy tym ci, których najmniej stać na zmianę źródła ciepła — kopciuch stoi tam, gdzie na nowy piec i ocieplenie ścian po prostu nie ma pieniędzy. Dlatego polityka czystego powietrza jest u Razem polityką socjalną: bez pokrycia kosztów najuboższym żaden zakaz nie wyprowadzi dymu z osiedla. Postulaty z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej i z Karty ochrony przyrody — w tym mierzalny cel spełnienia norm WHO dla jakości powietrza i hałasu — zbiera sekcja „Co proponuje Razem" na końcu tej strony.
Głównym źródłem nie są elektrownie ani fabryki, tylko rozproszone domowe kotły — a to zmienia całą politykę, bo nie da się jej prowadzić mandatem wobec kilku milionów gospodarstw domowych. Skalę zgonów, mechanizm powstawania smogu i to, dlaczego zaczyna się przy domowym piecu, rozkłada tekst Ile osób w Polsce zabija smog. Zdrowotne skutki oddychania zanieczyszczonym powietrzem prowadzi siostrzany serwis Razem naprawi zdrowie, a odejście od węgla w energetyce — Razem dla energetyki.
Państwo, i to proporcjonalnie do zamożności. Wymiana kotła w nieocieplonym budynku potrafi podnieść rachunek zamiast go obniżyć, bo nowe źródło grzeje wtedy dziurę w ścianie — dlatego docieplenie i wymiana źródła są jednym zadaniem, nie dwoma. Razem stawia sprawę progowo: stanowisko w sprawie smogu zapowiada, że poniżej pewnego progu dochodowego na mieszkańca województwo pokryje całość kosztów głębokiej termomodernizacji, a stanowisko ws. polityki ekologicznej formułuje analogiczną regułę dla programu wymiany kopciuchów — procent dofinansowania zależny od dochodu na osobę w rodzinie, „najmniej zamożnym zagwarantujemy 100% dofinansowania". Arytmetykę dotacji i to, dlaczego wkład własny odsiewa tych, którzy kopcą z biedy, opisuje tekst Ile naprawdę kosztuje ocieplenie polskiego domu.
Skalą dopuszczalnego ryzyka. Światowa Organizacja Zdrowia zaostrzyła w 2021 roku wytyczne jakości powietrza, obniżając zalecane poziomy pyłu zawieszonego i dwutlenku azotu znacznie poniżej wartości, które w prawie unijnym i polskim uchodzą za normę. Powstaje w efekcie stan, w którym powietrze mieści się w normie prawnej i jednocześnie przekracza poziom, przy którym WHO stwierdza mierzalny wzrost zachorowań. Razem przecina ten rozjazd, wpisując do Karty ochrony przyrody spełnienie norm WHO w zakresie jakości powietrza i hałasu jako jeden ze strategicznych, mierzalnych celów polityki państwa — obok powstrzymania katastrofy klimatycznej i odwrócenia spadku populacji dzikich organizmów. Karta dodaje przy tym warunek, bez którego cel zostaje na papierze: realizacja ma podlegać regularnej ewaluacji, a nie kończyć się na deklaracji.
Publiczne — program zapowiada cofnięcie prywatyzacji sieci ciepłowniczych. Ciepłownictwo sieciowe jest monopolem naturalnym: do bloku nie da się doprowadzić dwóch konkurencyjnych rur, więc mieszkaniec nie ma dokąd odejść, gdy cena rośnie. Prywatny właściciel sieci ma przy tym interes odwrotny do publicznego: zyskuje na sprzedanym cieple, więc głęboka termomodernizacja odbiorców obniża mu przychód, choć z punktu widzenia państwa jest dokładnie tym, co należy zrobić. Rozwój ciepłownictwa i docieplanie budynków program zapisuje w jednym punkcie właśnie dlatego, że rozdzielone działają przeciw sobie. Co oznacza cofnięcie prywatyzacji i czym różni się ciepło jako usługa publiczna od ciepła jako aktywa, rozkłada tekst Publiczne ciepło zamiast prywatnego.
Ponieważ kompetencje organów ochrony środowiska są rozmyte, a wszczęcie kontroli bywa uznaniowe — sąsiedzi zgłaszają, urzędy odsyłają się nawzajem, a komin dymi dalej. Program odpowiada na to dwoma zdaniami punktu 4: jasnym podziałem kompetencji, „by uniknąć bezczynności i zapewnić ich szybkie działanie", oraz wpisaniem do przepisów przesłanek obowiązkowej kontroli i interwencji w przypadku ewidentnych emisji zanieczyszczeń — czyli sytuacji, w których urząd musi działać, a nie może. Karta dokłada zasadę ustrojową: wiodący głos w polityce środowiskowej ma należeć „do biologów, lekarzy i specjalistów ochrony środowiska, nie zaś do lobby biznesowych". Jak dziś wygląda ta bezczynność i co konkretnie miałoby ją przełamać, opisuje tekst Kto pilnuje komina.
Na razie nie, bo Polska nie ma ustawy odorowej — nie istnieją dopuszczalne poziomy emisji odorantów ani standardy ich pomiaru, więc mieszkaniec sąsiadujący z fermą nie ma czego egzekwować. Razem zapowiada ustawę o ochronie przed odorami, która określi dopuszczalne poziomy, standardy pomiaru i oceny zapachów oraz obowiązki przedsiębiorstw. Bezradność jest tu wyborem ustawodawcy, a nie stanem natury: dopóki nie ma progu ani metody pomiaru, skarga mieszkańca pozostaje kwestią odczucia, którego nie da się przedstawić w postępowaniu. Dlaczego państwo jest w tej sprawie bezradne z własnego wyboru, opisuje tekst Smród z fermy i bezradne państwo. Fermową stronę tej sprawy — chów i dobrostan — prowadzi dział Zwierzęta i myśliwi.
Postulaty dotyczące powietrza i ciepła z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej:
Wymiana pieca w nieocieplonym domu potrafi podnieść rachunek zamiast go obniżyć, a dotacja z wkładem własnym omija tych, którzy kopcą z biedy. Razem chce dofinansowania zależnego od dochodu i pełnego pokrycia kosztów dla najmniej zamożnych.
Kompetencje organów ochrony środowiska są rozmyte, a wszczęcie kontroli bywa uznaniowe — więc ewidentna emisja potrafi latami nie doczekać się reakcji. Razem chce jasnego podziału kompetencji i ustawowych przesłanek obowiązkowej kontroli.
Kto mieszka pod wielką chlewnią albo obok zakładu utylizacji, ten wie, że fetor potrafi rządzić całym dniem — a państwo rozkłada ręce, bo w polskim prawie smród nie istnieje jako wielkość, którą da się zmierzyć i przekroczyć. Razem chce ustawy o ochronie przed odorami: dopuszczalnych poziomów emisji odorantów, standardów pomiaru i twardych obowiązków dla zakładów.
Czyste, systemowe ciepło dociera już do około 15 milionów Polek i Polaków, ale wciąż powstaje głównie z węgla, a miliony domów grzeją się kopciuchami w nieocieplonych ścianach. Razem chce publicznie finansowanych programów docieplania i rozwoju ciepłownictwa oraz cofnięcia prywatyzacji sieci ciepłowniczych — żeby ciepło było wspólnym dobrem, a nie łupem inwestora.
Smog skraca życie dziesiątkom tysięcy Polek i Polaków rocznie, a jego głównym źródłem nie jest przemysł, tylko domowe piece. Razem chce pełnej refundacji wymiany „kopciuchów”, obowiązkowej kontroli emisji i podłączania budynków do ciepła systemowego.
