Czyste powietrze: koniec smogu u źródła | Razem dla środowiska

Smród z fermy i bezradne państwo: po co ustawa o ochronie przed odorami

Sun, 21 Jun 2026 09:00:00 +0200

Kto mieszka pod wielką chlewnią, obok tuczarni bydła albo w cieniu zakładu utylizacji, ten wie, że zapach potrafi rządzić całym dniem. W ciepły weekend nie da się otworzyć okna, wywiesić prania, posiedzieć z dziećmi w ogrodzie — bo znad sąsiedniej fermy nadciąga fala fetoru tak gęsta, że aż szczypie w gardle. A kiedy taki mieszkaniec dzwoni na inspekcję ochrony środowiska, najczęściej słyszy, że formalnie wszystko jest w porządku — nie z powodu złej woli urzędnika, lecz dlatego, że w polskim prawie smród nie istnieje jako wielkość, którą można zmierzyć, znormować i przekroczyć. Razem chce to zmienić — wprowadzić ustawę o ochronie przed odorami, która wyznaczy dopuszczalne poziomy emisji odorantów i nałoży na zakłady obowiązek ich ograniczania.

Prawo, w którym smród nie istnieje

Najważniejsze jest to, czego w polskim prawie nie ma: nie obowiązuje żadna ustawa antyodorowa — nie ma norm stężenia substancji zapachowych, nie ma jednej procedury pomiaru, nie ma progu, po przekroczeniu którego inspektor mógłby powiedzieć: „tu jest za mocno, macie to ograniczyć". Potwierdza to Ministerstwo Klimatu i Środowiska, przyznając, że dziś jedynymi narzędziami pozostają pozwolenia środowiskowe i miejscowe plany zagospodarowania — czyli papiery, które o samym zapachu milczą (portalkomunalny.pl / MKiŚ).

Nie znaczy to, że problemu nie widać w statystykach. Sama Inspekcja Ochrony Środowiska podaje, że w 2016 roku jej organy rozpatrzyły ponad tysiąc skarg dotyczących uciążliwości zapachowej — i że w kolejnych latach skargi na brzydki zapach urosły do lwiej części wszystkich zgłoszeń na zanieczyszczenie powietrza. Najczęściej chodziło o oczyszczalnie ścieków, komunalne osady wywożone na pola, składowiska odpadów i właśnie fermy zwierząt. To realni ludzie, którzy realnie dzwonią, piszą, proszą o interwencję — i odbijają się od prawnej pustki.

Liczby skarg to obraz zgłoszeń, a nie pełna miara problemu: część mieszkańców w ogóle przestaje pisać, gdy raz usłyszy, że „nie ma podstaw do działania". Odbierz je więc jako dolną granicę skali, nie jej sufit.

Państwo próbowało załatać tę dziurę miękko. W 2016 roku resort środowiska wypracował „Kodeks przeciwdziałania uciążliwości zapachowej" — zbiór dobrych praktyk bez mocy ustawy, czyli zalecenia, których nikt nie musi słuchać. Od tego czasu kolejne ekipy zapowiadały prawdziwe przepisy i kolejne odkładały je na później.

Najdotkliwiej pod fermami

Najlepiej widać to na przykładzie ferm. Od 2021 roku ciągnął się projekt ustawy o minimalnej odległości wielkich hodowli od domów — mowa była o 500 metrach — i utknął, nie doczekawszy się uchwalenia w poprzedniej kadencji Sejmu. Tymczasem chów w Polsce się koncentruje: według GUS w czerwcu 2024 roku pogłowie świń sięgało ok. 9,2 mln sztuk trzymanych w niespełna 48 tysiącach stad, przy czym najwięcej zwierząt skupia kilka województw z Wielkopolską na czele. Za tą statystyką kryje się prosty fakt terenowy — coraz więcej zwierząt trzyma coraz mniej, coraz większych gospodarstw, a każde z nich to punktowe, potężne źródło zapachu tuż obok czyjegoś płotu.

I tu dochodzimy do sedna bezradności. Mieszkaniec, którego dom sąsiaduje z taką inwestycją, nie ma czym się bronić. Nie może pójść do sądu z pomiarem, bo nie istnieje norma, którą pomiar miałby weryfikować. Nie może liczyć na inspektora, bo ten nie ma przepisu, na który mógłby się powołać. Zostaje mu wywietrzanie mieszkania o świcie i nadzieja, że wiatr powieje w drugą stronę. Uciążliwość zapachowa nie zabija tak spektakularnie jak pył zawieszony, ale odbiera ludziom sen, apetyt i spokój, a wraz z nimi poczucie bezpieczeństwa we własnym domu.

Jak to powinno wyglądać

Ustawa o ochronie przed odorami nie jest wynalazkiem znad Wisły — działa w kilku krajach Europy i sprowadza się do kilku prostych filarów. Po pierwsze, wyznacza dopuszczalne stężenia odorantów, czyli mówi wprost, ile zapachu wolno wypuścić. Po drugie, ustala jednolity sposób pomiaru i oceny — od olfaktometrii, w której wyszkoleni oceniający wąchają rozcieńczane próbki, po modelowanie rozprzestrzeniania się woni. Po trzecie, nakłada na przedsiębiorstwa obowiązki: instalowanie biofiltrów, zamykanie zbiorników z gnojowicą, prowadzenie ewidencji, a przy nowych inwestycjach — zachowanie minimalnych odległości od zabudowań. Dopiero taki zestaw daje mieszkańcowi i urzędnikowi wspólny język: liczbę, którą można porównać z progiem.

Sam rząd zresztą przyznaje, że kierunek jest nieunikniony. MKiŚ zapowiada projekt ustawy o przeciwdziałaniu uciążliwości zapachowej, obejmujący nie tylko rolnictwo, lecz także przemysł i sektor komunalny, z docelowym procesem legislacyjnym rozpisanym na kolejne lata (teraz-srodowisko.pl). Rzecz w tym, że takie zapowiedzi padają od dekady, a mieszkańcy sąsiadujący z fermami odczuwają fetor już teraz.

Co proponuje Razem

W Deklaracji programowej 2025, w rozdziale o przyrodzie, Razem stawia sprawę bez owijania:

Wprowadzimy ustawę o ochronie przed odorami. Określimy dopuszczalne poziomy emisji odorantów, standardy pomiaru i oceny zapachów oraz obowiązki przedsiębiorstw w zakresie ograniczania negatywnego oddziaływania na otoczenie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 10, partiarazem.pl

W praktyce składa się na to kilka spójnych kroków:

Dopuszczalne poziomy odorantów i jednolity pomiar — twarda norma zamiast miękkiego kodeksu, żeby skarga mieszkańca miała wreszcie oparcie w liczbie, a nie tylko w słowie „śmierdzi".
Obowiązki po stronie zakładów — to emitujący fetor ma go ograniczać i udowadniać, że mieści się w normie, a nie sąsiad ma udowadniać, że mu przeszkadza.
Realna kontrola i interwencja — Razem zapowiada w tym samym rozdziale (pkt 4) wpisanie do przepisów przesłanek do obowiązkowej kontroli i interwencji organów ochrony środowiska przy ewidentnych emisjach, tak by inspekcja miała nie tylko prawo, ale i obowiązek zadziałać.
Fermy jako główne źródło fetoru — to wielkoprzemysłowe hodowle najczęściej zatruwają życie sąsiadom, a ustawa o odorach z dopuszczalnymi stężeniami i standardami pomiaru daje mieszkańcom narzędzie, którego dziś nie mają.

Zapach jest częścią jakości powietrza, a ta jest częścią zdrowia — dlatego ustawa o odorach należy do tej samej rodziny narzędzi co kontrola emisji i czyste powietrze. Ma też wymiar, o którym rzadko się mówi wprost: życie w przewlekłym smrodzie, z którym nic nie można zrobić, to codzienny stres i poczucie osaczenia — a o tym, że zdrowie psychiczne również jest sprawą publiczną, pisze siostrzany serwis: Zdrowie psychiczne bez kolejki i karty kredytowej.

Źródła i dalsza lektura

Publiczne ciepło zamiast prywatnego: co oznacza cofnięcie prywatyzacji ciepłowni

Sat, 20 Jun 2026 09:00:00 +0200

O jakości powietrza w polskim mieście decyduje zimą jedna rzecz: czym ludzie ogrzewają mieszkania. W blokach podłączonych do miejskiej sieci ciepłowniczej pod oknem nikt niczego nie pali; tam, gdzie sieci brakuje, w kominach idą węgiel, drewno i to, co akurat wpadło do pieca — a benzo(a)piren zostaje na ulicy. Dlatego rozwój ciepła systemowego i docieplanie budynków działają jak najprostsza dostępna polityka antysmogowa, a nie jedynie jako podniesienie komfortu mieszkania. Razem chce, by państwo finansowało ją powszechnie, a same sieci ciepłownicze odzyskało z rąk prywatnych właścicieli.

Kto ma dziś czyste ciepło, a kto kopci

Ciepło systemowe to w Polsce infrastruktura ogromna i niedoceniana. Sieci ciepłownicze mają łącznie ponad 23 tysiące kilometrów, a obsługuje je blisko 400 koncesjonowanych przedsiębiorstw — wynika z raportu Urzędu Regulacji Energetyki „Energetyka cieplna w liczbach" za 2024 rok.

Dane poglądowe. Według danych branżowych opartych na statystyce GUS z ciepła systemowego korzysta około 15 milionów mieszkańców, ponad połowa polskich gospodarstw domowych. To głównie mieszkańcy bloków i kamienic w miastach.

Problem w tym, że samo „systemowe" nie znaczy jeszcze „czyste". W 2024 roku węgiel odpowiadał wciąż za 57,4 proc. ciepła wyprodukowanego przez sektor — mniej niż 61,2 proc. rok wcześniej, ale to nadal większość. Ciepłownia spala go jednak w jednym miejscu, z filtrami i kominem, zamiast rozsiewać zanieczyszczenia z tysięcy domowych palenisk na wysokości ludzkich płuc.

Bo poza zasięgiem sieci zaczyna się druga Polska — ta z kopciuchami. Stare kotły na węgiel i drewno pracują wciąż w blisko 3 milionach domów, a mniej więcej jedna trzecia domów jednorodzinnych nie ma żadnego ocieplenia — wynika z badania Polskiego Alarmu Smogowego i Instytutu Ekonomii Środowiska. Nieocieplona ściana wymusza więcej opału, więcej opału to więcej dymu, a rachunek za jedno i drugie płaci całe miasto. W stanowisku w sprawie smogu z 2017 roku Razem przypominało, że zatrute powietrze skraca w Polsce życie dziesiątek tysięcy osób rocznie — to skala, przy której docieplanie budynków przestaje być inwestycją komfortową, a staje się kwestią zdrowia publicznego.

Wspólna sieć w prywatnych rękach

Jest jeszcze drugie dno, o którym w debacie o smogu mówi się rzadko: kto tak naprawdę jest właścicielem ciepła, którym grzeje się polskie miasto. Przez ostatnie dwie dekady samorządy oddawały swoje ciepłownie prywatnym koncernom, zwykle zagranicznym.

Najgłośniejszym przykładem jest Warszawa. W 2011 roku miasto sprzedało 85 proc. udziałów Stołecznego Przedsiębiorstwa Energetyki Cieplnej za 1,44 mld zł francuskiej grupie Dalkia, której następcą jest dziś Veolia — mimo protestów mieszkańców i mimo że planowane referendum ostatecznie się nie odbyło. Tak największa sieć ciepłownicza w Unii Europejskiej stała się aktywem spółki notowanej na paryskiej giełdzie. Podobnie ciepło we Wrocławiu, Częstochowie i Płocku dostarcza dziś fińska grupa Fortum.

Prywatny właściciel infrastruktury sieciowej, do której odbiorca nie ma alternatywy, znajduje się w komfortowej pozycji monopolisty: mieszkaniec bloku nie odłączy się od miejskiej sieci i nie wybierze innego dostawcy. Cena ciepła jest wprawdzie regulowana taryfą zatwierdzaną przez URE, ale kierunek inwestycji, tempo odchodzenia od węgla i to, komu przypada zysk z tej infrastruktury, zależą od kalkulacji akcjonariusza, a nie od interesu miasta i jego powietrza. Ciepło, które jest dobrem pierwszej potrzeby i zarazem narzędziem walki ze smogiem, trafiło pod kontrolę podmiotów, których zadaniem jest maksymalizacja zwrotu z kapitału.

Co proponuje Razem

Deklaracja programowa z 2025 roku łączy te dwa wątki — dostępność czystego ciepła i jego własność — w jednym punkcie rozdziału o przyrodzie:

Wdrożymy powszechne i finansowane publicznie programy rozwoju ciepłownictwa i docieplania budynków mieszkalnych. Cofniemy prywatyzację sieci ciepłowniczych.— Partia Razem — Deklaracja programowa 2025, rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 5, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to trzy powiązane działania:

Powszechne, publiczne docieplanie — państwowo finansowana głęboka termomodernizacja budynków mieszkalnych, żeby mniej trzeba było spalać. Stanowisko antysmogowe z 2017 roku doprecyzowuje kierunek: poniżej określonego progu dochodowego koszty głębokiej termomodernizacji pokrywa w całości środek publiczny, a nie kieszeń najuboższych.
Rozwój ciepłownictwa systemowego — rozbudowa sieci tam, gdzie dziś króluje kopciuch, tak by czyste ciepło z jednego, kontrolowanego źródła zastąpiło tysiące domowych palenisk. To najszybsza droga do trwałego obniżenia emisji w miastach.
Cofnięcie prywatyzacji sieci — odzyskanie kontroli publicznej nad infrastrukturą ciepłowniczą, żeby o tempie dekarbonizacji i o cenie ciepła decydował interes mieszkańców, a zysk z monopolu naturalnego nie wypływał do prywatnych akcjonariuszy.

Logika jest tu spójna z całym programem środowiskowym Razem: to, co warunkuje zdrowie i godne życie — powietrze, woda, ciepło — ma być wspólnym dobrem pod publiczną kontrolą, a nie towarem, na którym zarabia się kosztem najsłabszych odbiorców.

Ten sam spór o własność toczy się o dach nad głową. Docieplenie i rachunek za ogrzewanie to jeden z największych stałych kosztów mieszkania, a zasada „co publiczne, zostaje publiczne" łączy walkę o czyste ciepło z walką o dostępne mieszkania — piszemy o tym w siostrzanym serwisie: co publiczne, zostaje publiczne.

Źródła i dalsza lektura

Ile osób w Polsce zabija smog — i dlaczego zaczyna się przy domowym piecu

Fri, 19 Jun 2026 09:00:00 +0200

Zimą w wielu polskich miejscowościach da się smog poczuć nosem, zanim zobaczy się go na mapie. Gryzący zapach dymu z komina o zmierzchu, żółtawa mgła, która nie chce zejść znad osiedla domów jednorodzinnych — bierze się nie z pogody, tylko z tego, czym ogrzewa się domy, gdy w sezonie grzewczym rusza jednocześnie kilka milionów pieców na węgiel i drewno. I choć trudno w to uwierzyć, patrząc na fabryczne kominy z podręcznikowych ilustracji, największym trucicielem polskiego powietrza jest zwykłe domowe palenisko.

Ile osób zabija smog

Rozmiary zjawiska najlepiej oddaje statystyka umieralności. Według Europejskiej Agencji Środowiska (EEA) długotrwałe narażenie na pył zawieszony PM2.5 odpowiadało w Polsce w 2023 roku za ok. 25 tysięcy przedwczesnych zgonów. Dwie dekady wcześniej było ich niemal dwa razy więcej — wskaźnik spadł od 2005 roku o ponad 46 procent, między innymi dzięki wymianie starych kotłów. To dobra wiadomość i zła zarazem: kierunek jest właściwy, ale wciąż mówimy o dziesiątkach tysięcy ludzi rocznie, którzy umierają wcześniej, niż powinni — na choroby serca, udary, nowotwory i schorzenia płuc.

Liczby EEA to szacunki modelowe: agencja wylicza, o ile skróciłoby się życie mieszkańców, gdyby stężenia PM2.5 spadły do poziomu zalecanego przez WHO (5 µg/m³). Nie są to zgony „podpisane” smogiem w aktach, tylko oszacowanie skali problemu — porządek wielkości, nie ewidencja.

Dla porządku: w stanowisku Partii Razem w sprawie smogu z 2017 roku pada liczba 50 tysięcy zgonów rocznie, za ówczesnymi szacunkami WHO. Metodologia i dane się od tego czasu zmieniły — dziś rzetelniej jest podawać aktualny rachunek EEA. Nowsze dane przesuwają samą liczbę, lecz nie umniejszają powagi problemu.

Smog zaczyna się przy domowym piecu

Winą obarcza się zwykle fabryki i elektrownie, tymczasem głównym źródłem zanieczyszczenia polskiego powietrza jest tak zwana niska emisja — dym z domowych pieców i kotłów. Jak wyliczał Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, sektor energetyczny odpowiada za około 5 procent emisji pyłów, a lwią część generują domowe paleniska. Za niemal cały rakotwórczy benzo(a)piren odpowiada spalanie w gospodarstwach domowych — a Polska od lat jest pod tym względem europejskim rekordzistą, z większością najbardziej zatrutych miast Unii na swoim terenie (Polski Alarm Smogowy). Domowe piece to główny, ale nie jedyny truciciel — w miastach dokłada się ruch samochodowy, zwłaszcza tlenki azotu; dlatego czyste powietrze jest też sprawą transportu, o czym pisze siostrzany serwis: Miasto dla ludzi, nie dla samochodu.

To dlatego smog ma w Polsce sezon. Latem powietrze bywa znośne, zimą — zabójcze, bo wtedy rusza kilka milionów pieców. Trucizna bierze się nie z samego ogrzewania, ale z tego, czym i w czym się grzeje — z przestarzałych „kopciuchów” bez żadnych filtrów, często zasilanych najgorszym paliwem albo wręcz odpadami.

Kopciuch, bieda i pułapka

Wymiana pieca kosztuje. Nowy kocioł, przyłącze, docieplenie ścian — to wydatek liczony w tysiącach, a nierzadko w dziesiątkach tysięcy złotych. Dla rodziny, która ledwo spina domowy budżet, taka inwestycja jest poza zasięgiem, nawet jeśli teoretycznie przysługuje jej dopłata wymagająca wyłożenia własnych pieniędzy na start.

Tak działa pułapka ubóstwa energetycznego: najuboższe gospodarstwa mieszkają w najgorzej ocieplonych domach, płacą najwięcej za ogrzanie każdego metra, palą najtańszym i najbrudniejszym paliwem — i trują przy tym siebie oraz sąsiadów. Programy, które wymagają najpierw zapłacić, a potem czekać na zwrot, po prostu ich omijają. Bez publicznych pieniędzy, które pokryją koszt z góry, „kopciuch” zostaje tam, gdzie stał.

Co proponuje Razem

Razem traktuje czyste powietrze jak prawo, nie przywilej, i przenosi ciężar wymiany pieców z prywatnej kieszeni na wspólnotę. W Deklaracji programowej 2025, w rozdziale o przyrodzie, partia zapowiada:

Wprowadzimy do przepisów przesłanki do obowiązkowej kontroli i interwencji organów ochrony środowiska w przypadku ewidentnych emisji zanieczyszczeń. Wdrożymy powszechne i finansowane publicznie programy rozwoju ciepłownictwa i docieplania budynków mieszkalnych. Cofniemy prywatyzację sieci ciepłowniczych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 4–5, partiarazem.pl

W praktyce oznacza to kilka konkretów:

Pełna refundacja wymiany „kopciuchów” — koszt wymiany pieca pokrywa państwo, żeby bariera pieniędzy przestała chronić trujące paleniska (postulat z filaru programowego „Klimat i środowisko”).
Obowiązkowa kontrola i interwencja przy ewidentnych emisjach — koniec z sytuacją, w której nikt nie reaguje na komin dymiący plastikiem, bo „nie ma kto”.
Publiczne programy ciepłownictwa i docieplania oraz podłączanie miejskich budynków do ciepła systemowego zamiast indywidualnych pieców; do tego cofnięcie prywatyzacji sieci ciepłowniczych, żeby ciepło z sieci było tańsze, a nie droższe od węgla.
Gęstsza, automatyczna sieć pomiarowa i powiadomienia o alarmowych stężeniach kierowane wprost do szkół, przedszkoli i żłobków — postulat obecny u Razem już w stanowisku z 2017 roku, gdy dzieci wypuszczano na dwór w dni z rekordowym smogiem.

Mniej dymu w powietrzu to mniej astmy u dzieci, mniej zawałów i udarów, mniej pacjentów w poczekalniach. Czyste powietrze jest więc również polityką zdrowotną — a o tym, jak odetkać publiczną ochronę zdrowia, żeby leczyła bez wielomiesięcznych kolejek, pisze siostrzany serwis: Jak skrócić kolejki do lekarza — krajowy system rejestracji.