Rolnictwo i żywność | Razem dla środowiska

Susza rolnicza jest już co roku: co traci gospodarstwo, zanim zauważy to reszta kraju

Fri, 10 Jul 2026 11:00:00 +0200

Susza w Polsce zaczyna się w glebie, a nie w studni — i dlatego zauważa ją najpierw rolnik, a reszta kraju dopiero wtedy, gdy podrożeje chleb albo gmina każe nie podlewać trawnika. Stanowisko Razem w sprawie suszy z września 2020 roku stawia to zdanie na samym początku: „w pierwszej kolejności niedostatek wilgoci w glebie uderza w rolników, następnie ograniczona dostępność wody dotyka przemysł i energetykę". Program odpowiada na to punktem 8 rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej, który zapowiada kompleksowe programy adaptacyjne obejmujące przystosowanie do suszy w rolnictwie.

Czym susza rolnicza różni się od niedoboru wody w sieci

Rozróżnienie ma znaczenie praktyczne. Susza rolnicza oznacza niedobór wody dostępnej dla roślin w warstwie gleby, z której korzystają korzenie — może wystąpić przy pełnych rzekach i normalnym poziomie wód gruntowych, jeśli deszcz nie spadł w odpowiednim momencie fazy wzrostu. Uprawa nie czeka: kilkanaście dni bez opadu w krytycznej fazie potrafi przesądzić o plonie niezależnie od tego, ile wody jest kilka metrów niżej.

Zasięg tego zjawiska monitoruje w Polsce System Monitoringu Suszy Rolniczej, prowadzony przez Instytut Uprawy Nawożenia i Gleboznawstwa w Puławach na zlecenie Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi. System raportuje zagrożenie w podziale na gminy, uprawy i kategorie glebowe — i w suchych sezonach obejmuje znaczną część kraju naraz.

Dane poglądowe. Zasięg suszy rolniczej zmienia się w trakcie sezonu i między latami, a liczba gmin objętych zagrożeniem zależy od uprawy i kategorii glebowej — inaczej wypada dla zbóż jarych, inaczej dla kukurydzy czy użytków zielonych. Aktualne raporty publikuje IUNG-PIB w cyklu dekadowym; każdą liczbę należy podawać z datą i wskazaniem uprawy.

Gleba lekka, przepuszczalna, uboga w materię organiczną trzyma wodę krótko — a takich gleb Polska ma dużo. To dlatego ten sam opad daje w Polsce inny efekt niż w krajach o glebach zwięzłych: woda przechodzi niżej, zanim rośliny zdążą ją pobrać.

Państwo dopłaca do osuszania, potem płaci za suszę

Najbardziej kosztowna sprzeczność polskiej polityki wodnej polega na tym, że przez dekady publiczne pieniądze szły na odprowadzanie wody z pól, a teraz idą na odszkodowania za to, że jej tam nie ma. Melioracja w polskim wydaniu oznaczała niemal wyłącznie odwadnianie: gęstą sieć rowów, których zadaniem było jak najszybciej zabrać wodę z gruntu, oraz osuszanie torfowisk i podmokłych łąk pod uprawę.

Razem domaga się odwrócenia tego kierunku. Stanowisko z 2020 roku formułuje to wprost: „Domagamy się zatrzymania osuszania polskiej ziemi. Pilnie potrzeba powstrzymania nowych projektów melioracyjnych, oraz zarządzania istniejącą infrastrukturą w kierunku retencji wody, a nie odwadniania (np. poprzez zastawki)". Zastawka na rowie melioracyjnym jest tu przykładem znamiennym — to urządzenie tanie i proste, które zamienia rów odwadniający w rów retencyjny, zatrzymując wodę w gruncie zamiast wysyłać ją do rzeki.

Drugim narzędziem są dopłaty retencyjne — wsparcie dla gospodarstw za zatrzymywanie wody na miejscu. Postulat ten Razem poparło w wezwaniu Koalicji Ratujmy Rzeki z marca 2022 roku, przyjętym jako minimum programowe; wśród wskazanych tam działań jest „wdrożenie dopłat retencyjnych w rolnictwie". Dopłata retencyjna odwraca porządek odszkodowania: publiczne pieniądze wchodzą przed szkodą, żeby zmniejszyć jej prawdopodobieństwo, zamiast pokrywać skutki po sezonie.

Szerszy obraz zasobów wodnych Polski, retencji naturalnej i miejskiej betonozy rozkłada tekst Ile naprawdę wody ma Polska — ten artykuł zajmuje się jego rolniczą połową: glebą, plonem i melioracją. Sprawę odtwarzania mokradeł i drożności rzek prowadzi hub Woda i rzeki, a mechanikę udrażniania koryt — tekst Czterdzieści sześć tysięcy przegród.

Co proponuje Razem

Wdrożymy kompleksowe programy adaptacyjne obejmujące przystosowanie do suszy w rolnictwie, zwiększenie naturalnej retencji, odtworzenie mokradeł oraz przywrócenie ciągłości ekologicznej rzek. Przygotujemy miasta na fale upałów, susze, ulewy i powodzie.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 8, partiarazem.pl

Przystosowanie rolnictwa do suszy jako element kompleksowych programów adaptacyjnych, nie doraźna reakcja na zły rok.
Zatrzymanie osuszania i wstrzymanie nowych projektów melioracyjnych, a istniejącą infrastrukturą zarządzanie w kierunku retencji — na przykład przez zastawki (stanowisko ws. suszy, 24.09.2020).
Dopłaty retencyjne w rolnictwie — wsparcie za zatrzymywanie wody na miejscu (Razem w Koalicji Ratujmy Rzeki, 22.03.2022).
Zwiększenie naturalnej retencji i odtworzenie mokradeł — magazyn wody, który przy okazji wiąże węgiel.

Odporność gospodarstwa na suszę przekłada się wprost na jego opłacalność, a więc i na pozycję przetargową przy skupie — opisuje to tekst Arytmetyka ceny skupu. Całość programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Wąskie gardło między polem a paragonem: przewaga kontraktowa w praktyce

Fri, 10 Jul 2026 09:00:00 +0200

Między polem a paragonem stoi wąskie gardło: kilku odbiorców, przez których przechodzi większość żywności sprzedawanej w kraju. Ten, kto kontroluje dostęp do klienta, ustala warunki wejścia — i nie chodzi wyłącznie o cenę, ale o opłaty za miejsce na półce, terminy płatności liczone w tygodniach po dostawie, kary umowne, zwroty niesprzedanego towaru i koszty promocji przerzucane na dostawcę. Razem odpowiada na to postulatem z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: sieciami dystrybucji alternatywnymi wobec monopolistów handlowych.

Na czym polega przewaga kontraktowa

Przewaga kontraktowa ma w polskim prawie definicję i własną ustawę. Ustawa z 17 listopada 2021 roku o przeciwdziałaniu nieuczciwemu wykorzystywaniu przewagi kontraktowej w obrocie produktami rolnymi i spożywczymi wdraża unijną dyrektywę 2019/633 o nieuczciwych praktykach handlowych i wylicza praktyki zakazane — od opóźnionych płatności za produkty łatwo psujące się po jednostronne zmiany umowy i groźbę odwetu handlowego. Postępowania prowadzi UOKiK, który może nałożyć karę.

Mechanizm, który te przepisy próbują ograniczyć, jest prosty. Dostawca żywności potrzebuje odbiorcy bardziej, niż odbiorca potrzebuje konkretnego dostawcy — jednego producenta jabłek da się zastąpić następnego dnia, sieci handlowej nie da się zastąpić wcale, jeśli jest jedyną drogą do klienta. Ta asymetria pozwala przesuwać na dostawcę ryzyko, które ekonomicznie należy do handlu: koszt niesprzedanego towaru, koszt promocji, koszt kredytowania obrotu przez odroczoną płatność.

Przepis działa jednak po fakcie i pod warunkiem, że ktoś złoży zawiadomienie. Tu pojawia się problem, którego ustawa nie rozwiązuje: dostawca, który skarży swojego jedynego odbiorcę, ryzykuje utratę odbiorcy. Zakaz działań odwetowych istnieje, ale odbiorca nie musi wypowiadać umowy ani tego uzasadniać — wystarczy, że przestanie składać zamówienia, a wykazanie związku między tym a zawiadomieniem w UOKiK spada na dostawcę.

Dane poglądowe. Stopień koncentracji handlu detalicznego żywnością liczy się różnymi metodami i różni się w zależności od tego, czy patrzymy na udział w rynku, liczbę placówek czy obrót w danej kategorii produktów. Aktualne dane o koncentracji publikuje Eurostat, a decyzje dotyczące konkretnych praktyk — UOKiK. Liczby warto podawać z datą odczytu i wskazaniem metody.

Dlaczego alternatywa działa lepiej niż zakaz

Program Razem nie zatrzymuje się na regulowaniu relacji z monopolistą — mówi o sieciach dystrybucji alternatywnych. Różnica jest istotna. Zakaz konkretnej praktyki poprawia warunki w istniejącej relacji, ale nie zmienia tego, że dostawca ma jedno wyjście. Alternatywna droga do klienta zmienia układ sił u podstaw: producent, który może sprzedać gdzie indziej, negocjuje inaczej, nawet jeśli ostatecznie zostaje u dotychczasowego odbiorcy.

Alternatywą bywa spółdzielnia z własną siecią sprzedaży, sprzedaż bezpośrednia, targowisko, kooperatywa spożywcza, przetwórstwo lokalne albo zamówienia publiczne — stołówki szkolne i szpitalne kupujące od okolicznych gospodarstw. Wspólną cechą tych rozwiązań jest skrócenie łańcucha: im mniej ogniw między polem a talerzem, tym mniej miejsc, w których marża odkłada się poza gospodarstwem. Mechanizm wspólnej sprzedaży rozkładamy w tekście Sto gospodarstw sprzedaje razem, a arytmetykę samej ceny — w tekście Arytmetyka ceny skupu.

Razem sytuuje ten spór w szerszej diagnozie władzy rynkowej. Stanowisko Rady Krajowej ws. umowy UE-Mercosur zarzuca Komisji Europejskiej, że „wspiera interesy wielkich gospodarstw rolnych i sieci handlowych kosztem ludzi pracy" — sieć handlowa występuje tam obok korporacji rolnej jako beneficjent tego samego układu.

Co proponuje Razem

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — żeby producent miał dokąd pójść; alternatywna droga do klienta jest warunkiem, od którego zaczyna się negocjacja, a nie jej rezultatem.
Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel, do którego alternatywna dystrybucja jest jedną z dróg.
Promowanie spółdzielni i sieci samopomocy — organizacyjna forma tej alternatywy, wskazana w tym samym punkcie programu.

Koncentracja rynku i pozycja słabszej strony umowy wykraczają daleko poza rolnictwo — ten sam mechanizm w innych branżach prowadzi siostrzany serwis Razem dla gospodarki. Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Kto siada do stołu, gdy negocjuje się umowę handlową o żywności

Thu, 09 Jul 2026 11:00:00 +0200

Umowę handlową, która przesądza o tym, co trafi na europejskie pola i talerze, negocjuje się latami przy stole, przy którym nie ma ani rolników, ani konsumentów. Deklaracja programowa Razem odnosi się do tego ogólną zasadą — partia sprzeciwia się „umowom międzynarodowym, które dla zysku innych grup interesów podkopują polskie bezpieczeństwo żywnościowe" (rozdział „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób", punkt 9). Rada Krajowa zastosowała tę zasadę do konkretu: 5 grudnia 2024 roku przyjęła stanowisko wzywające do odrzucenia umowy handlowej UE-Mercosur.

Cztery zarzuty, z których żaden nie brzmi „obce kontra polskie"

Stanowisko buduje argumentację wokół pracy, klimatu, władzy korporacji i jawności — nie wokół pochodzenia towaru. Warto to prześledzić, bo debata o umowach handlowych bywa w Polsce zawłaszczana przez retorykę, z którą Razem nie ma nic wspólnego.

Praca. Umowa uderza w pracowników po obu stronach Atlantyku. Stanowisko mówi o „osłabieniu pozycji polskich pracowników rolnych w negocjacjach z pracodawcami i uszczuplaniu ich już i tak niewielkich zarobków", a jednocześnie o „cichym wsparciu dla wyzyskującego modelu produkcji żywności w krajach Mercosur, gdzie wzrost popytu na tamtejsze produkty będzie wywierać jeszcze większą presję na pogarszanie — już teraz często dramatycznych — warunków pracy w rolnictwie". Partia nazywa to „outsourcingiem wyzysku, który wzmacnia globalną niesprawiedliwość".

Klimat i przyroda. Wzrost produkcji w krajach Mercosur odbędzie się — jak stwierdza stanowisko — „kosztem wycinki lasów amazońskich lasów deszczowych, degradacji gleb, zanieczyszczania wód i zmniejszania bioróżnorodności". Do tego dochodzi ślad węglowy transportu żywności przez Atlantyk, „choć można produkować ją lokalnie, na miejscu", oraz ryzyko katastrof morskich prowadzących do skażenia środowiska.

Władza korporacji. Wniosek stanowiska wykracza poza jedną umowę: „Lata doświadczeń pokazały jedno: znoszenie barier handlowych służy tylko najsilniejszym — korporacjom, które zbijają zyski, wykorzystując tanią pracę i słabe rządy". W tym ujęciu Komisja Europejska „wspiera interesy wielkich gospodarstw rolnych i sieci handlowych kosztem ludzi pracy".

Jawność. Zarzut proceduralny jest najostrzejszy: mimo wieloletnich negocjacji „jedyne znane nam części umowy pochodzą z przecieków upublicznionych przez organizacje pozarządowe", a do pełnej treści nie miała dostępu ani opinia publiczna, ani Parlament Europejski, który miał ją zatwierdzać.

Bezpieczeństwo żywnościowe jako kategoria strategiczna

Osią sporu jest pytanie, czy żywność ma być towarem jak każdy inny, czy elementem bezpieczeństwa państwa. Stanowisko opowiada się za drugim: „w obliczu globalnych kryzysów klimatycznych, gospodarczych i politycznych priorytetem Unii Europejskiej powinna być budowa bezpieczeństwa i samowystarczalności żywieniowej", a umowa „stoi w opozycji do tego celu i uzależnia nas od importu z krajów trzecich". Jako dowód kruchości długich łańcuchów dostaw partia przywołuje pandemię COVID-19.

Do tego dochodzi wątek kontroli, wspólny z całym klastrem rolnym: „proponowane procedury kontroli importowanej żywności są niejasne i niewystarczające — wyrywkowe testy nie ochronią nas przed zagrożeniami dla zdrowia i bezpieczeństwa". Mechanizm tej asymetrii rozkładamy w tekście Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie.

Dane poglądowe. Umowa UE-Mercosur pozostaje przedmiotem procedury ratyfikacyjnej, a jej status oraz zakres zmieniały się w czasie. Stanowisko Razem pochodzi z 5 grudnia 2024 roku i odnosi się do stanu negocjacji z tamtego momentu. Aktualny etap procedury i teksty dokumentów należy sprawdzać w EUR-Lex oraz materiałach DG TRADE Komisji Europejskiej.

Co proponuje Razem

Dla Razem jest jasne: współpraca handlowa musi przede wszystkim chronić prawa pracowników, zapewniać godne wynagrodzenia i wspierać lokalnych producentów. Umowa handlowa UE-Mercosur nie gwarantuje żadnego z tych celów. Dlatego Rada Krajowa Partii Razem wzywa do jej odrzucenia.— Stanowisko Rady Krajowej Partii Razem ws. podpisania umowy handlowej UE-Mercosur, przyjęte 5 grudnia 2024, partiarazem.pl

Sprzeciw wobec umów międzynarodowych podkopujących polskie bezpieczeństwo żywnościowe — zasada z punktu 9 deklaracji programowej.
Odrzucenie umowy UE-Mercosur — stanowisko Rady Krajowej z 5 grudnia 2024 roku.
Współpraca handlowa warunkowana prawami pracowniczymi, godnymi wynagrodzeniami i wsparciem lokalnych producentów — kryterium oceny każdej kolejnej umowy.
Jawność negocjacji handlowych i dostęp Parlamentu Europejskiego oraz opinii publicznej do pełnej treści umów.

Pracowniczy wymiar tej sprawy prowadzi siostrzany serwis Razem dla pracy, a gospodarcze skutki otwierania rynków — Razem dla gospodarki. Całość programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie

Thu, 09 Jul 2026 09:00:00 +0200

Polski sadownik nie może użyć substancji, którą Unia wycofała z obrotu. Ten sam owoc, wyprodukowany poza Unią z użyciem tej samej substancji, może trafić na tę samą półkę — o ile przejdzie kontrolę, która ma charakter wyrywkowy. Powstaje rynek, na którym jedna strona ponosi koszt standardu, a druga nie, przy czym obie sprzedają temu samemu klientowi. Razem odpowiada na to postulatem z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: ochroną polskiego rolnictwa przed nieuczciwą konkurencją, „w szczególności z krajów, gdzie nie są stosowane europejskie normy jakościowe".

Na czym polega asymetria

Unijny producent żywności działa w ramach, które kosztują. Składa się na nie dopuszczalny poziom pozostałości pestycydów, zakaz konkretnych substancji czynnych, wymogi dobrostanu zwierząt, normy środowiskowe dotyczące wody i gleby oraz prawo pracy obowiązujące w gospodarstwie. Każdy z tych wymogów ma swoje uzasadnienie i swoją cenę, którą płaci producent, a pośrednio konsument.

Import spoza Unii wchodzi na ten sam rynek przez kontrolę graniczną opartą na wyrywkowym badaniu partii. Ramy prawne wyznacza rozporządzenie (UE) 2017/625 o kontrolach urzędowych, a wykryte niezgodności trafiają do systemu wczesnego ostrzegania RASFF, gdzie można je przeglądać według kraju pochodzenia i rodzaju zagrożenia. Rzecz w tym, że kontrola wyrywkowa z definicji sprawdza próbkę, a nie strumień — i wykrywa to, czego szuka.

Oba reżimy deklarują zbliżony poziom bezpieczeństwa; różnią się tym, na ile da się go wyegzekwować. Producent krajowy podlega kontroli u siebie, na miejscu, przez cały cykl produkcji — Inspekcja Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych i Państwowa Inspekcja Sanitarna mogą do niego wejść. Producenta w kraju trzecim nie skontroluje nikt z Warszawy; jedynym punktem styku pozostaje granica i papier, który towarowi towarzyszy.

Czego dotyczy zarzut nieuczciwej konkurencji

Zarzut dotyczy poziomu wymogów, jakie musi spełnić producent, a nie kraju, z którego towar pochodzi — ten sam pestycyd jest problemem niezależnie od tego, na czyim polu go użyto. Razem stawia sprawę jednoznacznie w stanowisku Rady Krajowej ws. umowy handlowej UE-Mercosur: „Unijne standardy żywności są wartością, której powinniśmy bronić. Rezygnacja z nich w imię korporacyjnych zysków to zdrada zarówno rolników, jak i konsumentów". Adresatem zarzutu są korporacje i tryb negocjowania umów, a nie rolnicy z Ameryki Południowej — stanowisko wprost pisze o „wyzyskującym modelu produkcji żywności w krajach Mercosur", w którym rosnący popyt pogarsza warunki pracy tamtejszych pracowników rolnych.

Ta sama logika obowiązuje po obu stronach. Producent, który przestrzega norm pracy i dobrostanu, przegrywa z tym, który ich nie przestrzega — niezależnie od tego, gdzie leży jego pole. Obniżenie standardu nie wyrównuje konkurencji, tylko przenosi jej koszt na pracownika, zwierzę i środowisko. Stanowisko nazywa to „outsourcingiem wyzysku, który wzmacnia globalną niesprawiedliwość".

Kontrola importowanej żywności jest przy tym kwestią zdrowia publicznego, nie tylko rynku — bezpieczeństwo tego, co trafia na talerz, prowadzi siostrzany serwis Razem naprawi zdrowie.

Co proponuje Razem

Będziemy chronić polskie rolnictwo przed nieuczciwą konkurencją, w szczególności z krajów, gdzie nie są stosowane europejskie normy jakościowe. Sprzeciwiamy się umowom międzynarodowym, które dla zysku innych grup interesów podkopują polskie bezpieczeństwo żywnościowe.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Ochrona przed nieuczciwą konkurencją z krajów, w których europejskie normy jakościowe nie są stosowane — o zastosowaniu ochrony przesądza spełnienie normy, a nie kraj pochodzenia.
Sprzeciw wobec umów podkopujących bezpieczeństwo żywnościowe — zastosowany przez Radę Krajową do konkretu w stanowisku ws. umowy UE-Mercosur, gdzie partia wskazuje, że „proponowane procedury kontroli importowanej żywności są niejasne i niewystarczające — wyrywkowe testy nie ochronią nas przed zagrożeniami dla zdrowia i bezpieczeństwa". Cały spór rozkłada tekst Kto siada do stołu.
Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — bo presja taniego importu przekłada się wprost na cenę, którą dostaje krajowy producent; opisuje to tekst Arytmetyka ceny skupu.

Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Sto gospodarstw sprzedaje razem: dlaczego polska spółdzielczość rolna nie odrosła

Wed, 08 Jul 2026 11:00:00 +0200

Rolnik, który sprzedaje sam, negocjuje z pozycji dostawcy ułamka procenta. Stu rolników, którzy sprzedają razem, negocjuje z pozycji dostawcy partii towaru — a od tego, czy druga strona ma powód, by rozmawiać, zależy, czy cena zostanie podana, czy uzgodniona. Na tym polega postulat spółdzielczy z rozdziału „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej: Razem zapowiada, że będzie „promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy". W Danii, Holandii czy Francji taka forma obsługuje znaczną część obrotu produktami rolnymi. W Polsce po 1989 roku wypadła z obiegu razem z ustrojem, który ją skompromitował, i do dziś nie odrosła.

Co spółdzielnia realnie zmienia

Wspólna sprzedaż jest tylko końcem łańcucha. Wcześniej jest wspólna infrastruktura, na którą pojedyncze gospodarstwo nie ma pieniędzy, a której brak zamyka mu drogę do lepszej ceny: chłodnia, sortownia, magazyn, transport, przetwórnia. Chłodnia pozwala nie sprzedawać w dniu zbioru po cenie, którą akurat podano, bo towar może poczekać na lepszą; przetwórnia idzie o krok dalej i zatrzymuje w gospodarstwie tę część marży, która przy sprzedaży surowca odkłada się dopiero o szczebel wyżej.

Drugi efekt jest informacyjny. Spółdzielnia zna ceny w całym regionie i w całym sezonie, bo obsługuje wielu członków; pojedynczy rolnik zna swoją i to, co usłyszy przez telefon. Asymetria informacji, która osłabia sprzedającego przy stole negocjacyjnym, znika, gdy po jego stronie stoi organizacja z własnym rozeznaniem rynku.

Trzeci — rozkład ryzyka. Zła pogoda, choroba w stadzie czy załamanie ceny jednego produktu rujnuje gospodarstwo działające w pojedynkę. W strukturze, która obsługuje wielu producentów i kilka produktów, ten sam wstrząs rozkłada się na tyle, że da się go przetrwać. Sieć samopomocy — o której program mówi obok spółdzielni — działa dokładnie na tej zasadzie, tylko luźniej: wspólny sprzęt, wspólna praca w szczycie sezonu, wzajemne poręczenia.

Dlaczego w Polsce to nie działa

Pierwszy powód jest historyczny i trudno go obejść: spółdzielczość kojarzy się z PRL-em. Powojenne „spółdzielnie" bywały w Polsce strukturami narzuconymi odgórnie, w których decydowało państwo, a nie członkowie — czyli zaprzeczeniem spółdzielni. Po 1989 roku wyrzucono razem z ustrojem także tę formę, choć w Europie Zachodniej rozwijała się ona nieprzerwanie i oddolnie od XIX wieku. Nieufność wobec tej formy przetrwała ustrój, który ją wywołał, i działa dziś wobec spółdzielni niemających z tamtymi wspólnego nic poza nazwą.

Drugi powód jest strukturalny. Ustawa z 4 października 2018 roku o spółdzielniach rolników stworzyła ramy prawne, ale ramy nie dają kapitału założycielskiego, a chłodnia i przetwórnia to wydatek, którego pojedyncze gospodarstwo nie udźwignie ani ze składek, ani z bieżącego obrotu. Równolegle działają grupy i organizacje producentów rejestrowane przez Krajowy Ośrodek Wsparcia Rolnictwa, które pełnią częściowo tę samą funkcję.

Dane poglądowe. Udział spółdzielni w obrocie produktami rolnymi liczy się różnymi metodami — inaczej wypada liczba zarejestrowanych podmiotów, inaczej ich udział w obrocie danym produktem. Porównania z Danią czy Holandią, w których spółdzielnie obsługują większość obrotu mlekiem, mają tu wartość porządku wielkości, a nie precyzyjnego wskaźnika.

Trzeci powód jest najprostszy: nikt tego nie promował. Program Razem używa słowa „promować" w znaczeniu czynnym — chodzi o to, żeby państwo tę formę wspierało, a nie tylko dopuszczało w przepisach.

Co proponuje Razem

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych. Będziemy promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Promocja łączenia się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy — jako narzędzie budowania pozycji przetargowej producenta, nie jako cel sam w sobie.
Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — spółdzielnia jest jedną z dróg do tego, żeby rolnik miał dokąd sprzedać poza wąską grupą odbiorców. Rozwijamy to w tekście Wąskie gardło między polem a paragonem.
Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel, do którego spółdzielczość jest drogą; arytmetykę tego problemu rozkłada tekst Arytmetyka ceny skupu.

Spółdzielnia jest przy tym formą organizacji pracy i własności, nie tylko sprzedaży — ten sam mechanizm, w którym pracujący wspólnie decydują o warunkach, prowadzi w innych branżach siostrzany serwis Razem dla pracy, a od strony ustroju gospodarczego — Razem dla gospodarki. Całość programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.

Źródła i dalsza lektura

Rolnik nie ustala ceny tego, co wyprodukował: arytmetyka skupu

Wed, 08 Jul 2026 09:00:00 +0200

W całym łańcuchu, który prowadzi od pola do paragonu, jest dokładnie jeden uczestnik nieustalający ceny tego, czym handluje: gospodarstwo rolne. Cenę skupu podaje mu odbiorca, cenę detaliczną ustala sieć handlowa, a pomiędzy nimi stoi pośrednik, który żyje z różnicy. Rolnik może cenę przyjąć albo nie sprzedać — z tym że mleko, owoce i warzywa nie czekają, aż rynek się poprawi. Razem odpowiada na to postulatem opłacalnych cen skupu dla małych i średnich gospodarstw, zapisanym w rozdziale „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób" deklaracji programowej.

Dlaczego producent żywności nie ma nic do powiedzenia o cenie

Siła w negocjacji bierze się z dwóch rzeczy: ile sprzedający znaczy dla drugiej strony i czy ma dokąd odejść. Pojedyncze gospodarstwo dostarcza ułamek procenta tego, czym obraca skupujący — jego odejście nie robi odbiorcy różnicy. Odwrotnie już tak: dla gospodarstwa utrata jedynego okolicznego odbiorcy oznacza, że towar nie ma dokąd pojechać. Do tego dochodzi asymetria informacji — skupujący zna ceny w całym regionie, rolnik zna swoją.

Produkt rolny ma jeszcze jedną cechę, która osłabia sprzedającego: jest nietrwały i sezonowy. Zboże da się przechować, jeśli ma się magazyn; mleka, truskawek czy pomidorów nie da się odłożyć do czasu, aż cena wzrośnie. Termin zbioru wyznacza pogoda, nie negocjacje. Sprzedający towar, który traci wartość w ciągu tygodni, negocjuje pod presją czasu, której druga strona nie odczuwa — odbiorca może czekać, dostawca nie, i ta różnica jest wpisana w cenę, zanim ktokolwiek usiądzie do rozmowy.

Efekt jest taki, że cena skupu potrafi zejść poniżej kosztu produkcji i utrzymać się tam przez sezon. Koszty — nawozy, paliwo, energia, praca — rosną wtedy niezależnie od tego, ile płaci odbiorca, bo ustala je zupełnie inny rynek. Gospodarstwo dopłaca do własnej pracy, zjada rezerwy, odkłada inwestycje, a przy dłuższym dołku znika.

Skup i detal to dwie różne historie

Relacja między ceną, którą dostaje rolnik, a ceną na półce bywa przywoływana w publicystyce jako stała proporcja, choć nią nie jest — zmienia się między produktami, sezonami i latami. Notowania cen skupu publikuje co miesiąc Główny Urząd Statystyczny, a szczegółowe ceny rynkowe zbiera Zintegrowany System Rolniczej Informacji Rynkowej prowadzony przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi. Osobno Eurostat prowadzi indeksy cen produktów rolnych i środków produkcji, które pozwalają zestawić to, co rolnik dostaje, z tym, za ile kupuje.

Dane poglądowe. Konkretne relacje ceny skupu do ceny detalicznej zmieniają się z miesiąca na miesiąc i różnią się między produktami — inaczej wygląda to przy mleku, inaczej przy jabłkach czy trzodzie. Każdą taką liczbę trzeba czytać z datą odczytu i nazwą produktu; nie jest to stała, którą można podać raz na zawsze.

Zestawienie tych dwóch szeregów pokazuje mechanizm ważniejszy od pojedynczej proporcji: cena detaliczna i cena skupu poruszają się niesymetrycznie. Gdy skup tanieje, detal schodzi wolniej i płycej; gdy skup drożeje, detal reaguje szybko. Różnica zostaje po drodze — u tego, kto stoi między polem a półką. Kto konkretnie ją zgarnia i dlaczego przepisy o przewadze kontraktowej rzadko to zmieniają, opisujemy w tekście Wąskie gardło między polem a paragonem.

Presję na ceny wzmacnia import spoza Unii, który nie musi spełniać tych samych norm jakościowych co producent krajowy — tani towar wyznacza wtedy punkt odniesienia dla całego rynku. Ten wątek rozkładamy w tekście Pestycyd zakazany w Unii wraca na talerz w imporcie.

Co proponuje Razem

Program nazywa w tym punkcie cel, nie instrument — i tak też go tu podajemy, bez dopisywania partii narzędzi, których nie zapowiedziała:

Zapewnimy opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw i sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych. Będziemy promować łączenie się gospodarstw w spółdzielnie i sieci samopomocy.— Deklaracja programowa Partii Razem (2025), rozdz. 11 „Przyroda — dziedzictwo, nie zasób”, pkt 9, partiarazem.pl

Punkt 9 stawia obok siebie trzy rzeczy, które działają razem, i to jest jego myśl przewodnia — opłacalna cena nie bierze się z dekretu, tylko z pozycji przetargowej:

Opłacalne ceny skupu dla małych i średnich gospodarstw — cel wskazany przez program; adresatem są gospodarstwa małe i średnie, nie wielkotowarowe.
Sieci dystrybucji alternatywne do monopolistów handlowych — żeby rolnik miał dokąd pójść, gdy warunki przestają być do przyjęcia; bez alternatywy nie ma negocjacji.
Spółdzielnie i sieci samopomocy — wspólna sprzedaż zamienia ułamek podaży w partię towaru, o którą już się rozmawia. Rozwijamy to w tekście Sto gospodarstw sprzedaje razem.

Razem sytuuje przy tym spór o cenę żywności po stronie pracy, a nie kapitału — stanowisko Rady Krajowej ws. umowy UE-Mercosur ujmuje to zdaniem, że „znoszenie barier handlowych służy tylko najsilniejszym — korporacjom, które zbijają zyski, wykorzystując tanią pracę i słabe rządy". Pozycja producenta wobec pośrednika jest kwestią gospodarczą, nie tylko rolną — prowadzi ją siostrzany serwis Razem dla gospodarki. Szersze tło programu dla wsi zbiera hub Rolnictwo i żywność.